Trzy instytucje prawne takie jak części składowe rzeczy, jej przynależności oraz pożytki wynikające z danej rzeczy uregulowane są przede wszystkim w ustawie Kodeks cywilny[1].

Aby przejść do rozważań ich dotyczących, należy przede wszystkim

wspomnieć czym jest główny element je łączący, czyli rzecz. Zgodnie z Kodeksem cywilnym (zwany dalej kc), jest to tylko przedmiot materialny. Definicja ta ma jednak nieco lakoniczny charakter, rzeczy dzielą się bowiem m.in.  na ruchomości oraz nieruchom

pixabay.com

ości. Drugie z nich, nieruchomości, określone są w art. 45 kc i są to części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Natomiast w kodeksie nie znajduje się podobna definicja dotycząca ruchomości, zatem a contrario są to wszystkie rzeczy, które nie są nieruchomościami[2]. Mogą to być np. meble, kosztowności czy inne produkty. Do rzeczy mogą należeć także jej części składowe oraz przynależności, a także pożytki, które można pobierać z danej rzeczy.

Części składowe

Ta instytucja prawa cywilnego uregulowana jest w kolejnym z artykułów w kc, czyli w 47 artykule ustawy. Zgodnie z nim, częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Warto wspomnieć, że przedmioty, które są połączone z rzeczą tylko dla przemijającego użytku, nie stanowią zatem jej części składowej. Część składowa rzeczy  ze względu na swoją charakterystykę i braku możliwości odłączenia jej bez straty jest elementem, który nie może być odrębnym przedmiotem własności, a także innych praw rzeczowych[3]. Uregulowanie to sprawia w praktyce wiele problemów, bowiem często przy umowie sprzedaży okazuje się, że dana rzecz nie posiada konkretnego elementu, który może być kluczowy dla danej osoby, dla innej natomiast nie ma większego znaczenia. W tym przypadku uwidoczniona jest rola sądów, które muszą rozstrzygnąć czy dany element po odłączeniu prowadzi do uszkodzenia lub istotnej zmiany całości. Występuje tutaj bogate orzecznictwo, głównie dotyczące nieruchomości czy też pojazdów i na przykład, zgodnie z orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w Warszawie: ,,Tak zwana “gruszka” służąca do przewozu i mieszania masy betonowej jest zespolona z samochodem w sposób, który przesądza, iż jest ona częścią składową pojazdu i nie może być wykorzystana bez daleko idących przeróbek oraz ingerencji w jej mechanizmy jako urządzenie samodzielne bądź przewożone innym pojazdem[4].” Interpretacja tego przepisu uzależniona jest zatem od konkretnego przypadku i stanu faktycznego, a także umowy zawartej między stronami.

Przynależności rzeczy

Nieco inną instytucją prawa cywilnego są przynależności rzeczy, trzeba je odróżnić od części składowych i nie można ich ze sobą utożsamiać. Definicję przynależności znajdziemy w artykule 51 kc, który w § 1 stanowi, że przynależnościami są rzeczy ruchome (zatem tylko ruchomości) potrzebne do korzystania z innej rzeczy (czyli rzeczy głównej), zgodnie z jej przeznaczeniem, jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi. We wskazanym paragrafie widoczne są już na pierwszy rzut oka różnice między przynależnościami a częściami składowymi. Przynależnościami mogą być tylko rzeczy ruchome, samoistne, które nie są elementami innych rzeczy, np. są to kluczyki do samochodu, które są oddzielnym elementem od samochodu, ale pozwalają na dostanie się do niego i uruchomienie go, zgodnie z jego przeznaczeniem[5]. Co więcej, przynależnością nie może być rzecz nienależąca do właściciela rzeczy głównej. Dodatkowo, od części składowych różni je jeszcze to, że przynależność nie traci swojego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną. W praktyce największe znaczenie ma odróżnienie przynależności rzeczy od części składowych ze względu na różny charakter prawny, jaki posiadają obie te instytucje. Jako przykład, można kolejny raz odwołać się do jednego z orzeczeń wyżej już wskazanego Sądu: ,,Wentylator mechaniczny zamontowany na wylocie komina stanowi rzecz ruchomą potrzebną do korzystania z wentylacji mechanicznej w lokalu i jako taki przynależy do jej lokalu, nie jest natomiast jego częścią składową, podobnie jak przewody wentylacji mechanicznej poprowadzone wewnątrz komina[6].” Widoczny jest zatem problem zakwalifikowania wentylatora mechanicznego do którejś z tych dwóch kategorii i co za tym idzie, użycie odpowiednich przepisów oraz ich wykładni w odniesieniu do niego i danego stanu faktycznego. Jedna rzecz główna może mieć kilka przynależności, ale jedna przynależność nie może mieć wielu rzeczy głównych, a co za tym idzie, dana czynność prawna względem rzeczy, odnosi co do zasady skutki także względem jej przynależności. Norma ta jednak ma charakter względnie wiążący (ius dispositivum), zatem strony mogą przewidzieć w umowie inaczej.

Czerpanie pożytków

Ostatnia z instytucji, czyli pożytki, przewidziana jest w artykule 53 Kodeksu cywilnego. Pożytki dzielą się bowiem na 3 rodzaje, pożytki naturalne (są to płody danej rzeczy i inne odłączone od niej części składowe, o ile według zasad prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód z rzeczy), cywilne (dochody, które rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego) oraz pożytki prawa (art. 54 kc, tj. dochody, które prawo to przynosi zgodnie ze swym społeczno-gospodarczym przeznaczeniem). Najogólniej mówiąc, pożytki są to dochody, które przynosi własność rzeczy lub inne prawo rzeczowe z nią związane (np. użytkowanie wieczyste, służebność czy hipoteka[7]). Jako przykład każdego z rodzajów pożytków mogą stanowić owoce zebrane z drzewa, czynsz z tytułu najmu lokalu czy też odsetki z danej wierzytelności pieniężnej. Główny problem stanowi tutaj kto jest uprawniony w danym przypadku do pobierania pożytków. Zgodnie z literaturą i doktryną, uprawnionemu do pobierania pożytków przypadają pożytki naturalne oraz cywilne. Natomiast w sytuacji, gdy osoba uprawniona do pobierania pożytków poczynił nakłady w celu uzyskania pożytków, natomiast one przypadły innej osobie – to należy mu się od tej osoby wynagrodzenie za te nakłady. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego: ,,Wynajmowanie lokali stanowi pobieranie pożytków z rzeczy (art. 53 § 2 kc) i nie jest prowadzeniem działalności gospodarczej[8].” Kwestią kluczową zatem może być rozróżnienie pobierania pożytków od innych czynności prawnych czy faktycznych i decydować np. o odprowadzaniu podatku.

Podsumowanie

Reasumując, pożytki rzeczy, jej przynależności oraz części składowe powiązane są przede wszystkim z rzeczami, czyli ruchomościami oraz nieruchomościami. Kluczowe dla ich rozróżnienia są definicje zawarte w ustawie, które determinują ich odpowiednie cechy. W danym stanie faktycznym rozróżnienie pożytków, przynależności czy części składowych rzeczy może mieć kluczowe znaczenie w wielu kwestiach, ponieważ wpływa na przepisy, które są stosowane w danym przypadku. Proces interpretacji danego stanu faktycznego i wykładni przepisów należy do sądu, który rozstrzyga jak kształtują się prawa i obowiązki stron w danej sprawie.

Adrian Szydlik

 

[1] Ustawa Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 roku (Dz. U. Nr 16 poz. 93).

[2] J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2006.

[3] Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007.

[4] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2016 roku (sygn. akt I ACa 141/15).

[5] Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007.

[6] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2013 roku (sygn. akt I ACa 736/12).

[7] Z. Radwański, Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 2008.

[8] Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 lutego 1996 roku, sygn. akt II SA 442/95.

1 thought on “Części składowe rzeczy, przynależności i pożytki – różnice

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *