W przeciągu ostatnich dwóch lat kalendarzowych o Trybunale Konstytucyjnym usłyszeli chyba wszyscy Polacy. Nowa władza, w grudniu już po raz siódmy znowelizowała ustawę szczegółową dotyczącą polskiego sądu konstytucyjnego. Wszelkie kolejne akty były podpisywane przez Prezydenta w nadzwyczaj krótkim czasie. W związku z powyższym faktem niezbędne jest przypomnienie jakie, szczególne, konstytucyjne funkcje pełni przedmiotowy organ. Uprawnienia Trybunału są niezwykle istotne z punktu widzenia demokratycznego państwa prawa oraz zachowania dotychczasowego trójpodziału władzy.

Ustrojodawca w poszczególnych artykułach Konstytucji

fot. flickr.com

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (dalej KRP)[1] wymienił funkcje sądu, które będą podstawą dalszej części artykułu. W konstytucyjnym katalogu zadań znalazły się następujące uprawnienia Trybunału: orzekanie o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu, rozstrzyganie w sprawach skarg konstytucyjnych, orzekanie w sprawach zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych, rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między centralnymi organami państwa oraz rozstrzyganie w sprawie zaistnienia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta[2].

Polska ustawa zasadnicza w swojej treści zawiera cały rozdział dotyczący Trybunału Konstytucyjnego. Oprócz wyżej wymienionych uprawnień ustrojodawca w art. 190 scharakteryzował czym są orzeczenia. Mianowicie są one aktami wydawanymi przez sąd konstytucyjny. Mają moc powszechnie obowiązującą, są ostateczne. Artykułu 191-193 KRP wskazują podmioty uprawnione do występowania przed sądem z wnioskami w poszczególnych sprawach. Kolejny artykuł KRP opisuje właściwy skład Trybunału. Zgodnie z Konstytucją liczy on piętnastu sędziów wybieranych na dziewięcioletnią kadencję. Artykuły 195 oraz 196 KRP charakteryzują osobę, która może pełnić funkcję sędziego sądu konstytucyjnego. Konstytucyjny rozdział dotyczący Trybunału zamyka przepis zaznaczający, iż organizację sądu oraz tryb postępowania przed nim określa ustawa. Z uwagi na przedmiot artykułu, w dalszej jego części opis zostanie skupiony jedynie na przepisach gwarantowanych przez Konstytucję bez uwzględnienia nieustanie nowelizowanych ustawach szczegółowych.

Orzekanie o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu

W literaturze przedmiotu uprawnienie Trybunału Konstytucyjnego (dalej TK) do orzekania o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu nazywane jest również kontrolą konstytucyjności i legalności norm prawnych[3]. Kontrola konstytucyjności jest rozumiana przede wszystkim jako „…badanie, czy akt o mocy prawnej niższej od Konstytucji są z nią zgodne…”[4]. Orzekanie o zgodności aktów normatywnych jest podstawową funkcją sądu konstytucyjnego. Wskazywać może na to jej umiejscowienie w ustawie zasadniczej oraz uszeregowanie w konkretnym artykule. Funkcja ta została w art. 188 KRP wymieniona jako pierwsza. Zakres jej rzeczowej właściwości został określony w art. 188 ust. 1-3. Mianowicie TK orzeka o zgodności:

  1. z Konstytucją – ustaw, umów międzynarodowych i przepisów prawa wydanych przez centralne organy państwowe;
  2. z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie – ustaw;
  3. z ustawami i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi – przepisów prawa, wydanych przez centralne organy państwowe[5].

Opisywana kontrola ma następczy charakter. Może bowiem dotyczyć wyłącznie tych aktów, które już zostały wydane i obowiązują w polskim porządku prawnym. Kontrola uprzednia może być zastosowana jedynie w przypadku ustaw i umów o międzynarodowej randze. W literaturze przedmiotu pojawia się również pytania czy kontroli będzie podlegała również ustawa o zmianie Konstytucji. Orzecznictwo TK wskazuje, iż ustawa taka mogłaby być zbadana jedynie w zakresie procedury jej uchwalenia[6].

Badanie zgodności powyższych norm polega przede wszystkim na „stwierdzeniu istnienia zgodności prawa z Konstytucją lub jej braku, tj. istnienia niezgodności prawa z Konstytucją”[7]. Powyższa kontrola ma pionowy charakter. Jak już zostało wskazane wyżej Trybunał ocenia zgodność aktu rangi niższej z aktem wyższej rangi. Konieczne jest zastosowanie hierarchicznej budowy systemu źródeł prawa[8]. Ustrojodawca nie wyznaczył granic opisywanej, przedmiotowej kompetencji. Powyższa kontrola ma abstrakcyjny charakter. Jak wskazuje Bogusław Banaszak „…założeniem tej formy kontroli jest jej oderwanie od indywidualnych przypadków stosowania prawa i sprowadzenie do generalnego kwestionowania aktu normatywnego w oparciu o ogólne przeświadczenie o jego niekonstytucyjności…”[9].

Dokonując analizy orzekania przez TK o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższej rangi niezbędne jest wskazanie podmiotów uprawnionych do zainicjowania postępowania. Zgodnie z art. 191 KRP podmioty można podzielić na dwie grupy. Te, które posiadają legitymację generalną (ogólną) oraz posiadające legitymację funkcjonalną (szczególną). Do pierwszej grupy należy Prezydent, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Pierwszy Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prokurator Generalny, Prezes Najwyższej Izby Kontroli oraz Rzecznik Praw Obywatelskich. Wszystkie wymienione osoby mogą składać wnioski niezależnie od przedmiotowego zakresu posiadanych kompetencji. Drugą grupę tworzy: Krajowa Rada Sądownictwa, organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego, ogólnopolskie organy związków zawodowych, ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych. Legitymację funkcjonalną powiadają także kościoły i związki wyznaniowe. Podmioty wymienione w art. 191 ust. 2 pkt 2-5 mogą wystąpić z wnioskiem do TK jeżeli akt normatywny dotyczy zakresu ich działalności. Trybunał Konstytucyjny działa wyłącznie na wniosek. Jest związany zakresem przedłożonej mu skargi. W związku z powyższym na stronie, która niniejszy wniosek złożyła ciąży obowiązek wykazania podstawy prawnej przypuszczanej niekonstytucyjności.

Konstytucja określa również przedmiot kontroli przeprowadzanej przez TK. Mianowicie będzie nim akt normatywny, konkretyzując przepis znajdujący się w tym akcie. Ustrojodawca wskazuje również na wzorzec kontroli. Jest nim już wielokrotnie podkreślana kontrola aktu normatywnego o mocy prawnie wyższej od aktu będącego przedmiotem kontroli. W przypadku np. kontroli umowy międzynarodowej wzorcem kontroli będą przepisy Konstytucji.

W tym miejscu zaznaczenia wymaga również fakt, iż Trybunał Konstytucyjny dokonuje kontroli w oparciu o trzy kryteria tj. materialne, kompetencyjne i proceduralne[10]. Materialna polega na badaniu treściowej zgodności regulacji. Proceduralna dotyczy badania pod kątem dochowania trybu wymaganego co do wydania aktu lub do zawarcia ratyfikacji umowy. Z kolei zgodność kompetencyjna polega na badaniu, czy dany organ wydający akt miał do tego właściwe kompetencje.

Inicjatywa opisywanej kontroli może przybrać dwie formy proceduralne. Chodzi o inicjatywę konkretną w formie pytań prawnych oraz inicjatywę abstrakcyjną. Zgodnie z art. 193 KRP każdy sąd może przedłożyć przed Trybunał pytanie prawne (inicjatywa konkretna) co do zgodności danego aktu z aktem wyższej rangi[11]. Postawione pytanie musi mieć wpływ na wyrok. Druga z inicjatyw (przyp. abstrakcyjna) jak sama nazwa wskazuje musi być związana z konkretną sprawą toczoną się przed sądem. Przybiera ona formę wniosków. Podejmowana jest w oderwaniu od konkretnych przypadków. Stosowana jest najczęściej w wyniku troski organów o stan praworządności w kraju.

Wniosek jest właściwą formą prawną wystąpienia wyżej wymienionych przedmiotów o kontrolę. Musi spełniać wszystkie wymogi pisma procesowego tj. zawierać wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny, określać kwestionowany akt lub daną jego część, formułować zarzuty oraz wskazywać jego uzasadnienie. Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym reguluje ustawa szczegółowa. Najogólniej rzecz biorąc nawiązuje ono do wzorców postępowania sadowego. Ze względu na częstotliwość zmian ustawy szczegółowej oraz zakres obranej tematyki nie będzie ona przedmiotem rozważań.

Na koniec niniejszej części artykułu zaznaczenia wymaga fakt, iż zasadnicza formą rozstrzygnięć merytorycznych są orzeczenia w formie wyroku. Zgodnie z art. 190 ust. 1KRP mają one moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Orzeczenie jest wiążące. Ustrojodawca nie przewidział możliwości odwołania.

Orzekanie o zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych

Kolejnym uprawnieniem Trybunału Konstytucyjnego zgodnie z art. 188 ust. 4 jest orzekanie o zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych[12]. W niniejszym przypadku sąd konstytucyjnym bada zgodność z przepisami ustawy zasadniczej cele (rozumiane również jako zasady działania) oraz samą działalność partii politycznych.

Artykuł 11 Konstytucji wskazuje, iż Rzeczypospolita gwarantuje wolność tworzenia oraz działania partii politycznych. Wymogiem jest dobrowolność zrzeszania członków partii oraz ich równość na etapie kształtowania polityki państwa. Niespełnienie powyższych regulacji może być podstawą do włożenia wniosku przez TK o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją celów lub działalności partii.

Postępowanie może zostać wszczęte na różnych etapach[13]. Po pierwsze, na etapie rozpatrywania wniosku o wpis partii do ewidencji. Wówczas podmiotem uprawnionym do wystąpienia z wnioskiem przed TK jest Sąd Okręgowy w Warszawie. Po drugie, na etapie wprowadzania zmian do statutu partii będącej już w ewidencji sądu. Również w tym przypadku podmiotem uprawnionym do wystąpienia z wnioskiem przed TK będzie Sąd Okręgowy w Warszawie. Po trzecie, po wpisaniu partii do sądowej ewidencji. W tym przypadku sąd nie może wystąpić z wnioskiem inicjującym postępowanie następcze. Uprawnione podmioty zostały opisane w pierwszej części artykułu. Dodatkowo w celu zebrania i zabezpieczenia dowodów Trybunał może zlecić Prokuratorowi Generalnemu przeprowadzenie dochodzenia.

Otrzymany wniosek Trybunał rozpatruje stosując przepisy Kodeksu Postępowania Karnego. Tak jak w przypadku orzekania o zgodności aktów niższej rangi z aktami rangi wyższej, tak też tutaj, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar udowodnienia ewentualnej niezgodności.

Głównym skutkiem wyroku stwierdzającego niezgodności z Konstytucyjną celów lub działalności partii politycznej będzie jej wykreślenie z ewidencji[14]. Dalsza konsekwencją może być poddanie jej postępowaniu likwidacyjnemu.

Skarga konstytucyjna

Konstytucja RP w art. 188 ust. 5 przewidziała rozpatrywanie instytucji skargi konstytucyjnej jako jednej z funkcji TK. Jest ona szczególnym środkiem prawnym. Przysługuje osobom fizycznym lub prawnym[15]. Stanowi konsekwencję przepisów dotyczących wolności i praw człowieka. Przede wszystkim art. 30 KRP mówiącego o godności oraz art. 8 ust. 1 i 2 wskazującym na nadrzędy charakter wolności oraz praw w stosunku do wszelkich aktów prawnych[16]. Skarga służy zatem ochronie ich konstytucyjnych wolności i praw w przypadku, gdy zostają one naruszone przez organy władzy publicznej. Ustrojodawca instytucję skargi opisał w art. 79 ust. 1 KRP[17].

Skarga konstytucyjna posiada cztery istotne elementy:

  1. incydentalny charakter;
  2. ograniczone podstawy: może zostać zastosowana jedynie w przypadku naruszenia praw i wolności gwarantowanych przez Konstytucję;
  3. subsydiarny charakter: wniesienie skargi musi zostać poprzedzone bezskutecznym wyczerpaniem innych środków prawnych;
  4. rozstrzygnięcie sądu konstytucyjnego w zakresie orzeczenia wydanego co do skargi wiąże wszystkie organy państwowe[18].

Z kolei Aleksandra Kustra wskazuje, iż elementami charakteryzującymi skargę konstytucyjną są następujące przesłanki materialne: osobisty interes, interes prawny, interes realny oraz wspomniana już zasada subsydiarności[19].

Zgodnie z art. 79 ust. 1 KRP „…każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone…” uprawniony jest do złożenia skargi konstytucyjnej[20]. W powyższym stwierdzeniu ustrojodawca zawarł trzy materialne przesłanki skargi[21]. Mowa o interesie osobistym, prawnym oraz realnym. Interes osobisty oznacza, iż podmiot występujący ze skargą musi uznać, że naruszenie praw które nastąpiło dotyczy bezpośrednio jego osoby. Na niniejszym podmiocie ciąży obowiązek wykazania osobistego interesu. W niniejszym miejscu zaznaczenia wymaga fakt, iż skarga konstytucyjna nie jest tożsama ze skargą powszechną. Pierwsza z nich dotyczy obiektywnej ochrony ustawy zasadniczej. Druga związana jest z konkretnymi oraz indywidualnymi prawami i wolnościami człowieka i obywatela[22]. Dodatkowym wymogiem interesu osobistego jest dowiedzenie zainteresowania usunięcia naruszonych, przysługujących praw podstawowych. Interes prawny z kolei wynika bezpośrednio z interesu osobistego. Nie jest tożsamy z interesem publicznym. Na podmiocie ciąży obowiązek wykazania, że naruszenie zagwarantowanych mu konstytucyjnych praw dotyczy bezpośrednio jego pozycji prawnej. Ostatni z interesów – realny – oznacza fakt, iż naruszenie które wystąpiło musi być realne, a nie prawdopodobne. Jego dokonanie powinno nastąpić w przeszłości lub teraźniejszości tj. w chwili wniesienia skargi. Zaistnienie naruszenia w przyszłości nie jest wystarczające[23].

Ustrojodawca użył w art. 79 ust 1 KRP określenia „każdy”. Stanisław Jaworski wskazuje, iż wyrażenie należy rozumieć jako każdego obywatela, ludzi czyli osoby fizyczne oraz wszystkie osoby prawne[24]. Z kolei doktryna prawa konstytucyjnego uznaje, iż „każdym” są wszyscy polscy obywatele, cudzoziemcy oraz bezpaństwowcy. Powyższe podmioty należą do kategorii osób fizycznych[25]. Zgodnie z doktryną podmiotem skargi mogą być również osoby prawne. Jak widać, katalog podmiotów upoważnionych do złożenia skargi konstytucyjnej jest niezwykle szeroki.

Po omówieniu podmiotów skargi należy przejść do jej podstawy oraz przedmiotu. Zgodnie z obowiązującymi przepisami podstawą wniesienia skargi jest zarzut przeciwko niekonstytucyjnej (w mniemaniu podmiotu) obowiązującej normy prawnej. Niniejsze ujęcie uznawane jest za wąskie[26]. Zaznaczenia wymaga fakt, iż podstawą skargi nie mogą być normy zawarte w preambule oraz normy tzw. programowe. W polskim prawie konstytucyjnym każdy akt, który został wydany przez organ władzy publicznej oraz zawiera normy generalno-abstrakcyjne traktowany jest jako akt normatywny. W związku z powyższą, rozszerzającą definicją norma prawna traktowana jest równoznacznie z aktem normatywnym. Zgodnie z art. 79 ust. 1 KRP skargę można wnieść „…w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego…”. Takimi „innymi aktami” są przede wszystkim rozporządzenia, wytyczne, instrukcje, a nawet pisma ogólne z zastrzeżeniem, iż zobowiązują one konkretnych adresatów do danego zachowania[27]. Przedmiotem kontroli przeprowadzanej przez Trybunał w zakresie skargi konstytucyjnej są przepisy.

Dokonując analizy skargi konstytucyjnej jako jednej z funkcji Trybunału Konstytucyjnego należy zwrócić uwagę na jej subsydiarny charakter. Skarga może być złożona jedynie po wydaniu ostatecznego orzeczenia, które dotyczyło wolności, praw lub danych obowiązków. Subsydiarność skargi polega na tym, iż ma ona służyć bezpośredniej ochronie Konstytucji. Nie może być ona jedynie instrumentem wykorzystanym w trakcie obrony wyżej wymienionych wartości[28].  Jak zostało już wskazane, zastosowanie skargi jest możliwe dopiero w chwili wyczerpania środków prawnych, które przysługiwały w danym postępowaniu. Chodzi tutaj również o kasację i apelację. Subsydiarność funkcjonuje również w prawie cywilnym, karnym oraz administracyjnym ze względu jednak na obraną tematykę nie będzie ona przedmiotem dalszej analizy.

Kwestię postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym reguluje ustawa szczegółowa. Już we wstępie zostało zaznaczone, iż przedmiotowa ustawa w przeciągu ostatniego roku była wielokrotnie nowelizowana. Zgodnie z nowelizacją ustawy przedmiotowej z 22 lipca 2016 r. skarga może zostać wniesiona w ciągu 3 miesięcy od doręczenia ostatecznego wyroku, rozstrzygnięcia. Złożony wniosek musi spełniać określone wymogi formalne takie jak np. uzasadnienie skargi lub wykazanie jakie wolności lub wartości zostały według wnioskodawcy naruszone. Powyższe wymogi są typowe dla standardowego pisma procesowego. Osobami uprawnionymi do sporządzenia skargi jest adwokat lub radca prawny. Wyjątek będzie stanowił sędzia, prokurator, notariusz profesor oraz doktor habilitowany nauk prawnych. Niniejsze osoby mogą same pełnić rolę skarżącego. Uczestnikami postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym są skarżący oraz organ, który wydał zakwestionowany akt normatywny. Dodatkowo w postępowaniu może brać udział np. Prokuratura lub Rzecznik Praw Obywatelskich, o ile ich udział został wcześniej zgłoszony.

Jak zostało zaprezentowane w niniejszej części artykuły skarga konstytucyjna jest specjalnym środkiem ochrony służącym ochronie praw i wolności gwarantowanych przez Konstytucję. Jednocześnie jest gwarantem realnej ochrony. Dokonując analizy skargi konstytucyjnej należy pamiętać to co zostało już wyżej wyjaśnione, mianowicie chodzi o jej specyficzny oraz subsydiarny charakter.

Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa

Zgodnie z art. 189 Konstytucji Trybunał uprawniony jest do rozstrzygania sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi, konstytucyjnymi organami państwa. Powyższe spory są zjawiskiem niepożądanym jednak jednocześnie trudnym do uniknięcia. Literatura przedmiotu wskazuje na pozytywny oraz negatywny charakter sporu[29]. Pozytywny w przypadku, gdy dwa lub więcej organów uważa, iż przysługuje i. m dana kompetencja. Z kolei negatywny wystąpi, jeżeli żaden z organów nie poczuwa się do obowiązku. W związku z powyższym należy uznać, że przedmiotem sporu jest właściwość rzeczowa organów[30]. Zaznaczenia wymaga również fakt, iż omawiana kompetencja TK została wymieniona w samodzielnym artykule ustawy zasadniczej.

Dokonując analizy niniejszej funkcji należy wyjść od samego pojęcia sporu kompetencyjnego. Doktryna rozróżnia jego wąskie oraz szerokie rozumienie. W rozumieniu węższym oznacza spór o właściwość. Występuje w chwili rozbieżności poglądów dotyczących przede wszystkim zakresu działania organów państwa. Pojawia się w odniesieniu do rozpatrywania oraz rozstrzygania tej samej sprawy. Powyższa tożsamość ma przedmiotowy charakter[31]. Spór kompetencyjny w szerokim rozumieniu utożsamiany jest z konfliktami dotyczącymi kompetencji. Powyższe kompetencje są danym sposobem działania konkretnego organu państwa. Wywołują one skutki prawne, które w punktu widzenia pozostałych organów naruszają ich prawnie określone statusy oraz zadania kompetencyjne[32]. Literatura przedmiotu wskazuje również na pośrednie warianty rozumienia sporu kompetencyjnego[33]. Jak zostało wykazane, z przedmiotową kompetencją nierozerwalnie związane jest działanie.

Wiesław Skrzydło wskazał na dwie przyczyny potencjalnego sporu kompetencyjnego[34]. Pierwszą z nich jest niedostatecznie precyzyjne konstruowanie przepisów prawnych. Powyższe może powodować problemy z przypisaniem konkretnych zadań, uprawnień wyłącznie do jednego z centralnych organów państwa. Drugą przyczyną może być niejasna osobowość piastuna organu.

Niniejsza przyczyna jest ważna, gdyż ustrojodawca wykluczył orzekanie przez TK sporów pomiędzy organami szczebla terytorialnego, lokalnego oraz mieszanego. Uprawiony jest on do orzekania wyłącznie w sporach związanych z kompetencjami organów centralnych. Dodatkowym wymogiem jest, aby podmiot znalazł się w kręgu wymienionym przez art. 192 KRP, który wskazuje centralne organy państwa. Jest nimi Prezydent, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Pierwszy Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Prezes Najwyższej Izby Kontroli. Należy zwrócić uwagę, iż niniejsza grupa jest węższa w stosunku do podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o zbadanie konstytucyjności aktów, która została opisana w pierwszej części artykułu.

Powyższa funkcja (w porównaniu z pozostałymi funkcjami opisanymi w niniejszym artykule) jest przez Trybunał Konstytucyjny najrzadziej wykonywana.

Stwierdzanie zaistnienia tymczasowej przeszkody w sprawowaniu urzędu Prezydenta RP

Kolejnym uprawnieniem Trybunału Konstytucyjnego jest stwierdzanie zaistnienia tymczasowej przeszkody w sprawowaniu urzędu Prezydenta. Niniejsza kompetencja została umieszczona w art. 131 ust. 1 KRP. Jak wskazuje literatura przedmiotu właściwość TK w tej materii ma charakter subsydiarny[35].

Podmiotem uprawnionym do wniesienia wniosku w powyższej kwestii jest Marszałek Sejmu w przypadku, gdy głowa państwa nie jest w stanie zawiadomić go samodzielnie o takiej niemożności[36]. Stwierdzenie przez TK przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta skutkuje tymczasowym powierzeniem obowiązków głowi państwa Marszałkowi Sejmu. Jeżeli nie może on przejąć funkcji, zastępuje go wówczas Marszałek Senatu.

Opisana wyżej funkcja Trybunału jest niezwykle istotna z punktu widzenia historii Polski. Z koniecznością zastąpienia Prezydenta mieliśmy do czynienia po zrzeczeniu się urzędu przez Stanisława Wojciechowskiego po zamachu majowym oraz przed zawarciem pokoju działania idące w przedmiotowym zakresie podjął Ignacy Mościcki[37]. Kolejnym przykładem jest zabójstwo Gabriela Narutowicza, które wydarzyło się 16 grudnia 1922 r[38]. Niespełna sześć lat temu sytuacja po raz kolejny wymagała zastąpienia głowy państwa. W Smoleńsku 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie samolotu zginął Prezydent Lech Kaczyński. Wraz z nim na pokładzie przebywało 95 najważniejszych osób w państwie. Wówczas „władzę przejął” ówczesny Marszałek Sejmu Bronisław Komorowski[39]. Niedługo po przywołanym wydarzeniu w literaturze przedmiotu rozgorzała dyskusja dotycząca momentu przejęcia władzy. Do dnia dzisiejszego nie została wypracowana jednolita doktryna. Jedni uczeni uważają, iż przejęcie urzędu następuje automatycznie. Inni natomiast, że w chwili formalnego stwierdzenia zgonu. Powyższe doświadczenia pokazały, iż aby zachować w państwie ład i porządek niezbędne są mechanizmy pozwalające na zastąpienie głowy państwa z powodu różnych przypadków losowych.

Zakończenie

Konstytucyjne uprawnienia Trybunału Konstytucyjnego są niezwykle istotne z punktu widzenia demokratycznego państwa prawa oraz trójpodziału władzy pańśtwowej. Ich znajomość jest istotna zwłaszcza pod kątem tych najmniejszych jednostek państwa jakimi są obywatele oraz centralnych organów państwa, które mogą być podmiotami przed TK w poszczególnych sprawach. Zrozumienie każdej z opisanych w artykule funkcji pozwala na wyciągnięcie wniosków wypływających z obecnej, jak się wydaje bardzo poważnej sytuacji. Poszerzanie oraz utrwalanie informacji o uprawnieniach Trybunału spowoduje także umocnienie patriotycznych podstaw. Pomoże społeczeństwu usystematyzować informacje przekazywane za pośrednictwem przekazów medialnych oraz porównać je z rzeczywistym, teoretycznym systemem prawnym.

Przedstawiona analiza jednocześnie ukazuje, iż konstytucyjne przepisy nie są wystarczająco szczegółowe. W związku z powyższym niezbędna byłaby również analiza przepisów szczegółowych, które są obecnie nieustannie zmieniane. Powyższe może być przedmiotem kolejnych rozważań.

 

Autor:

mgr Izabela Niczyporuk-Chudecka

Katedra Prawa Konstytucyjnego, Uniwersytet w Białymstoku

 

 

[1] Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Dz. U. 1997, nr 78, poz. 483.

[2] J. Kuciński, Ustrój konstytucyjny Rzeczpospolitej Polskiej. Podręcznik Akademicki, Warszawa 2013, s. 193.

[3] K. Eckhardt, Trybunał Konstytucyjny, [w:] J. Buczkowski (red.), Prawo konstytucyjne RP (instytucje wybrane), Rzeszów-Przemyśl 2013, s. 395.

[4] A. Kustra, Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu, [w:] Z. Witkowski, A. Bień-Kacała (red.), Prawo konstytucyjne, , Toruń 2015, s. 496.

[5] B. Banaszak, Prawo konstytucyjne. 7. Wydanie, Warszawa 2015, s. 95.

[6] P. Czarny, M. Florczak-Wątor, S. Kubas, Trener akademicki. Prawo konstytucyjne, Warszawa-Bielsko-Biała 2009, s. 129.

[7] Za: K. Działocha, Uwaga 4 do art. 33a, [w:] L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2007, s. 2.

[8] Szerzej o systemie źródeł prawa w: M. Granat, Prawo konstytucyjne. Pytania i odpowiedzi, Warszawa 2016, s. 123-144.

[9] Za: B. Banaszak, Prawo…, op. cit., s. 114.

[10] L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2014, s. 348.

[11] B. Przywora, B. Szmulik, Trybunał Konstytucyjny. Wybrane zagadnienia, [w:] B. Szmulik (red.), Prawo konstytucyjne, Warszawa 2016, s. 248.

[12] M. Domagała, Trybunał Konstytucyjny, [w:] D. Górecki (red.), Polskie prawo konstytucyjne. 5. Wydanie, Warszawa 2015, s. 231.

[13] A. Kustra, Kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Z. Witkowski (red.), Prawo konstytucyjne, Toruń 2013, s. 525.

[14] G. Kryszeń, Trybunał Konstytucyjny, [w:] S. Bożyk (red.), Prawo konstytucyjne. Wydanie trzecie uaktualnione, Białystok 2014, s. 363.

[15] J. Trzciński, Zakres podmiotowy i podstawa skargi konstytucyjnej, [w:] J. Trzciński (red.) Skarga konstytucyjna, Warszawa 2000, s. 46-65.

[16] P. Tuleja, M. Grzybowski, Skarga konstytucyjna jako środek ochrony praw jednostki w polskim systemie prawa, [w:] W. skrzydło (red.) Sądy i trybunały w Konstytucji i praktyce, Warszawa 2005, s. 106.

[17] Szczegółowy komentarz skargi w: L. Bosek, Artykuł 79, [w:] M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz art. 1-86, Warszawa 2016, s. 1819-1848.

[18] L. Garlicki, Prawo…, op. cit., 352.

[19] A. Kustra, Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu…, op. cit., s. 502.

[20] Przywołany artykuł został umieszczony w rozdziale Konstytucji dotyczącym środków ochrony wolności i praw.

[21] Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Konstytucyjny Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2002, s. 17.

[22] W. Skrzydło, Polskie prawo konstytucyjne, Lublin 2004, s. 406.

[23] B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarze, Warszawa 2009, 395-398.

[24] Zob. S. Jaworski, Prawo konstytucyjne jako środek ochrony konstytucyjnych praw i wolności, Zamość 2000, s. 10.

[25] Za A. Łabno, Skarga konstytucyjna w Konstytucji RP, [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002, s. 772.

[26] Szerokie ujęcie dotyczyłoby faktu, iż podstawą skargi mógłby być zarzut dotyczący orzeczenia, które zostało wydane z jednoczesnym naruszeniem przepisów Konstytucji. Zob. L. Garlicki, Polskie prawo…, op. cit., 364.

[27] Zob. B. Oliwa-Radzikowska, Skarga konstytucyjna: zanim napiszesz skargę – przeczytaj, Warszawa 1998, s. 8.

[28] Szerzej w: A. Preisner, Przesłanki ostateczności orzeczenia sądu lub organu administracyjnego, [w:] T. Trzciński (red.), Skarga…, op. cit., 107-108.

[29] P. Ochmann, Władza sądownicza, [w:] R. Piotrowski (red.), Prawo konstytucyjne. Kompendium, Warszawa 2014, s. 156.

[30] A. Łabno, Trybunał Konstytucyjny, [w:] R.M. Małajny (red.), Polskie prawo konstytucyjne na tle porównawczym, Warszawa 2013, s. 619.

[31] Więcej w: J. Jagoda, Sądowa ochrona samodzielności samorządu terytorialnego, Warszawa 2011, s. 219 oraz powołana tam literatura.

[32] Szerzej o szerokim rozumieniu sporu kompetencyjnego w: P. Sarnecki, Spory kompetencyjne przez Trybunałem Konstytucyjnym, „Przegląd Sejmowy”, 2009, nr 5(94), s. 13-14 oraz M. Zubik, O rozstrzyganiu sporów kompetencyjnych przed Trybunałem Konstytucyjnym, [w:] P. Tuleja, M. Florczak-Wątor, S. Kubas, Prawa człowieka – społeczeństwo obywatelskie – państwo demokratyczne. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Pawłowi Sarneckiemu, Warszawa 2010, s. 232.

[33] Patrz: P. Czarny, Konstytucyjne spory kompetencyjne, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego”, 2014, nr 2(18), s. 75-78.

[34] Zob. W. Skrzydło, Rola Trybunału Konstytucyjnego w rozstrzyganiu sporów kompetencyjnych, [w:] M. Kruk, J. Trzciński, J. Wawrzyniak (red.), Konstytucja i władza we współczesnym świecie. Doktryna-prawo-praktyka. Prace dedykowane profesorowi Wojciechowi Sokolewiczowi na siedemdziesięciolecie urodzin, Warszawa 2002, s. 484.

[35] B. Naleziński, Organy władzy sądowniczej, [w:] P. Sarnecki (red.), Prawo konstytucyjne RP. 9. Wydanie, Warszawa 2014, s. 426.

[36] J. Sobczak, Sądy i Trybunały, [w:] W. Skrzydło (red.), Polskie prawo konstytucyjne, Lublin 2008, s. 407.

[37] Więcej w: J. Paśnik, Status prawny delegata rządu na kraj, Warszawa 1991, s. 22.

[38] Zob. M. Zubik, Gdy Marszałek Sejmu jest pierwsza osobą w państwie, czyli polskim interregnum, „Przegląd Sejmowy”, 2010, nr 5, s. 73.

[39] Postanowienie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 kwietnia 2010 r. o zarządzeniu wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2010 r. Nr 65, poz. 405; Uchwała Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 5 lipca 2010 r. w sprawie stwierdzenia wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, M. P. z 2010 r. Nr 49, poz. 659.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *