Rozwój nowych technologii oraz coraz bardziej powszechna informatyzacja zadań, w tym również wykonywanych przez podmioty publiczne[1] powoduje wzrost możliwości związanych z wykorzystaniem Internetu w życiu prywatnym, biznesowym i społecznym. Wzmożony rozwój wykorzystania nowych technologii powoduje przede wszystkim otwieranie nowych, pozytywnych możliwości. Jednakże jednocześnie nie można zapominać, że niesie ze sobą także zagrożenie spowodowane rozwojem cyberprzestępczości oraz cyberterroryzmu. Te formy przestępczości skupiają się na wykorzystaniu nowych technologii do szerzenia zjawisk kryminogennych[2].

Walka z cyberterroryzmem, zarówno krajowym jak i międzynarodowym nie może być ograniczana jedynie do działań o charakterze policyjno-śledczym. Nie mniej istotne pozostają kroki podejmowane w sferze legislacyjnej, informacyjnej, edukacyjnej czy gospodarczej. One wszystkie wymagają skrupulatnej koordynacji ze szczególnym uwzględnieniem poziomu ochrony praw człowieka. W warunkach globalnej przestępczości, bardzo istotna jest efektywność działania organów państwowych oraz nadanie im do tego odpowiednich uprawnień. Zgodnie z art. 5 Konstytucji RP[3] państwo jest odpowiedzialne za zagwarantowanie obywatelom bezpieczeństwa. Przeciwdziałanie terroryzmowi z pewnością wpływa na poczucie bezpieczeństwa wśród ludzi zamieszkujących nasz kraj. Jednocześnie jednak propozycja rozwiązań dotyczących walki z terroryzmem nie może powodować nieproporcjonalnej i nieograniczonej ingerencji państwa w prawa jednostek. Dlatego też przyjęte środki prawne powinny z jednej strony być jak najbardziej efektywne, z drugiej zaś zapewniać realizację zagwarantowanych w Konstytucji RP praw człowieka.

W badaniach przeprowadzonych przez Eurobarometr w 2013 roku 76 % respondentów spośród obywateli Unii Europejskiej wyraziło obawę, że z roku na rok wzrasta ryzyko zagrożenia cyberprzestępczością. Jednocześnie, aż 12% badanych przyznało, że padło ofiarą włamania do skrzynki e-mail, a 7 % doświadczyło przestępstwa związanego z wyłudzeniem środków pieniężnych[4].

Z Cisco Annual Security Report 2015, który traktuje o poziomie bezpieczeństwa firmowych systemów IT oraz  najnowszych trendach aktywności cyberprzestępców wynika, że ataki w sieci podlegają coraz większej i dynamicznej modyfikacji oraz dotykają nowe segmenty rynków i przedsiębiorstw. Z danych ujawnionych w raporcie wynika, że na ataki narażone są w największym stopniu przemysł farmaceutyczny, chemiczny, lotniczy, spedycyjny i wydawniczy[5].

Efektywność walki z cyberterroryzmem wymaga od organów państwowych podjęcia szeroko zakrojonych działań z zakresu legislacji, współpracy międzyinstytucjonalnej oraz międzynarodowej na wielu szczeblach.

Zgodnie z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 7 Konstytucji RP, organy państwowe zobowiązane są do podejmowania działań wyłącznie na podstawie i w granicach prawa. W związku z powyższym, aby zapewnić efektywność organom powołanym do przeciwdziałania terroryzmowi w sieci niezbędne są solidne podstawy prawne ustanowione przez ustawodawcę[6].

Cyberterroryzm staje się jednym z największych zagrożeń dla bezpieczeństwa, dlatego też każde państwo powinno mieć wdrożony system przeciwdziałania temu zjawisku, który będzie częścią narodowej strategii walki z terroryzmem[7].

Stanowienie oraz wykonywanie prawa w obszarze walki ze zjawiskami o charakterze terrorystycznym wiąże się z kontrowersjami dotyczącymi ochrony podstawowych praw i wolności obywateli, które są ustanowione zarówno w Konstytucji RP jak i w umowach międzynarodowych. Zagwarantowanie bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony ich dóbr może wiązać się z ograniczeniem wielu praw podmiotowych wyrażonych w Konstytucji RP[8]. Możemy w tym miejscu wymienić chociażby możliwość ograniczenie prawa do prywatności[9], prawa do wolności sumienia i religii[10], prawa do nietykalności[11]. Zapobieganie i przeciwdziałanie terroryzmowi i jego kwalifikowanym postaciom, jakim m.in. jest cyberterroryzm zmusza prawodawcę do podejmowania wyboru pomiędzy efektywnością przyjętych rozwiązań, a poziomem ochrony praw człowieka[12].

  1. Terroryzm, a cyberterroryzm w kontekście ochrony praw podstawowych

            Zasadnym staje się pytanie, czy ustawodawca określa inne środki faktyczne i prawne do walki z terroryzmem i cyberteroryzmem. Wyróżnienie grupy instytucji prawnych, które byłyby zupełnie różne mogłoby bowiem spowodować wątpliwości co do poziomu przedmiotowej ingerencji w prawa człowieka.

W kontekście ochrony praw podstawowych na powyższe pytanie zapewne należałoby odpowiedzieć negatywnie. Pomimo możliwie różnych unormowań zwalczania obydwu zjawisk, należy uznać, że cyberterroryzm jest pewną kwalifikowaną formą terroryzmu, co powoduje przede wszystkim różnicę w technicznym planowaniu środków zwalczania tego zjawiska. Konkluzją jednak powinien być fakt, że zarówno terroryzm, jak i cyberterroryzm może okazać się w równym stopniu niebezpieczny i determinuje on podejmowanie równie agresywnych środków polegających na przeciwdziałaniu oraz demaskowaniu. W tym wypadku rolą ustawodawcy pozostaje stanowienie na tyle efektownych norm prawnych, aby dawały możliwość działania organom przeciwdziałającym terroryzmowi[13].

Samo zjawisko cyberterroryzmu znane jest od lat osiemdziesiątych XX w. Jego rozwój nastąpił po zamachach na Word Trade Centre w Nowym Jorku. Aby przeciwdziałać takim zdarzeniom, na szczycie NATO w Pradze w listopadzie 2002 r. podjęto decyzję o uruchomieniu Programu Obrony Cybernetycznej[14] oraz rozwoju programu Zdolności Reagowania na Incydenty Komputerowe[15]. W związku z ciągłym ewoluowaniem zjawiska cyberterroryzmu, w styczniu 2008 r. przyjęto Strategię Obrony Cybernetycznej[16].  W październiku 2008 r. Rada Północnoatlantycka przyznała Centrum akredytację jako The NATO Centre of Excellence[17].

W Polsce główne założenia prawne dotyczące cyberterroryzmu określa Rządowy Program Ochrony Cyberprzestrzeni Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2011-2016[18]. Zgodnie z nim: cyberprzestępstwo to czyn zabroniony popełniony w obszarze cyberprzestrzeni[19], zaś cyberterroryzm to cyberprzestępstwo o charakterze terrorystycznym. Polskie organy zobowiązane są do ochrony cyberprzestrzeni RP[20]. W tym celu podejmowane są zorganizowane działania, począwszy od sfery legislacyjnej, aż do działań wykonawczych i operacyjnych.

  1. Konstytucyjna gwarancja poszanowania praw człowieka

W celu zapewnienia jak najwyższego możliwego poziomu przeciwdziałania terroryzmowi organy państwowe będą dążyły do stanowienia jak najbardziej restrykcyjnych norm prawnych[21]. W związku z powyższym zagrożony może być poziom ochrony praw człowieka i obywatela. W takim wypadku zarówno ustawodawca, jak i organy wykonawcze powinny wystrzegać się pokusy zbytniej ingerencji w życie prywatne swoich obywateli. Poziom przeciwdziałania cyberterroryzmowi powinien być proporcjonalny do skuteczności podjętych działań, a jednocześnie winien zapewniać ochronę praw człowieka na jak najwyższym poziomie[22]. W razie poczucia zagrożenia praw podstawowych każdemu człowiekowi przysługują prawne środki ochrony przed nadużyciami ze strony władzy.

Podstawowym aktem prawnym odnoszącym się do ochrony praw człowieka w systemie krajowym jest konstytucja[23]. W Konstytucji RP wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela zostały wyrażone w rozdziale II (art. 30-86). Ustanowienie konkretnego prawa człowieka w konstytucji jest najmocniejszą ochroną jaką może zaproponować krajowy ustawodawca. Takie rozwiązanie powoduje, że wszelkie jego ograniczenia są możliwe wyłącznie w takim przypadku, gdy ustawa zasadnicza na to pozwala[24].

Warto zauważyć, że w art. 5 Konstytucji RP ujęto normę stanowiącą, że Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela (…). Z takiej gwarancji pozytywnej wynika podmiotowe prawo obywateli nie tylko do poszanowania praw podstawowych, ale także do zapewniania warunków w których będą one szanowane i rozwijane.   

            Podstawową wartością porządku konstytucyjnego jest godność człowieka, zdefiniowana w art. 30 Konstytucji RP. Zgodnie z tym przepisem jest ona przyrodzona i niezbywalna. Stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela, jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie to obowiązek władzy publicznej[25].

W Konstytucji RP wolności i prawa człowieka ujęte są w trzech grupach. Pierwszą z nich są wolności i prawa osobiste – zapewniają one ochronę wartości związanych z życiem jednostki[26]. Wśród nich możemy wymienić: prawo do ochrony życia (art. 38), prawo do nietykalności i wolności osobistej (art. 41), prawo do ochrony życia rodzinnego i prywatnego (art. 47), wolność sumienia i religii (art. 54). Drugą grupę stanowią wolności i prawa polityczne, wśród nich: wolność organizowania pokojowych zgromadzeń (art. 57), wolność zrzeszania się (art. 58). Trzecia grupa to wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, do nich Konstytucja RP zalicza m.in.: prawo do własności i praw pokrewnych (art. 64), prawo do ochrony zdrowia (art. 68), obowiązek prowadzenia przez władze polityki zapewniającej bezpieczeństwo ekologiczne (art. 74) [27].

Podmiotami korzystającymi z ochrony wolności i praw zagwarantowanych w Konstytucji RP pozostaje człowiek i obywatel. Zakresy obydwu tych pojęć mogą być tożsame. Dlatego też rozróżniamy prawa, które przysługują każdemu człowiekowi (np. wolność sumienia i wyznania – art. 53 ust. 1), a także prawa, które przysługują obywatelom (np. możliwość udziału w referendum – art. 62 ust. 1).

Z konstytucyjnych praw mogą korzystać także inne podmioty prawa (np. fundacja, uniwersytet), warunkiem koniecznym jednak jest, aby dana norma bezpośrednio odnosiła się do działalności takiego podmiotu.

  1. Możliwe ograniczenia korzystania z praw człowieka i obywatela

Co do zasady zaprzestanie stosowania konstytucyjnych wolności i praw nie jest możliwe. Wyjątek od tej zasady stanowi art. 31 ust. 3 Konstytucji RP[28], który zezwala na ograniczenie z korzystania z praw zagwarantowanych w ustawie zasadniczej. Jest ono możliwe, gdy jest konieczne w demokratycznym państwie ze względu na: bezpieczeństwo lub porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowia i moralności publicznej, lub wolności i praw innych osób. Ważne pozostają także kryteria testu proporcjonalności, czyli: adekwatność podjętego ograniczenia do efektywności zamierzonego celu (zasada adekwatności), najmniejszej uciążliwości podjętych środków (zasada konieczności), proporcja między podjętymi środkami, a chronionymi wartościami (zasada proporcjonalności sensu stricto). Ponadto ustanowienie takiego ograniczenia jest możliwe wyłącznie w drodze ustawy i nie może naruszać istoty wolności lub prawa[29].

Inną możliwością jest ograniczenie praw człowieka i obywatela w okresie tzw. stanów nadzwyczajnych w państwie (stany: wojenny, wyjątkowy, klęski żywiołowej). Wprowadzenie powyższych stanów (zgodnie z rozdziałem XI Konstytucji RP), może spowodować ograniczenie praw człowieka na podstawie i w granicach art. 233 Konstytucji RP. Co istotne z punktu widzenia naszych rozważań, nie ma możliwości wprowadzenia ograniczeń dyskryminujących ze względu na płeć, rasę, język, urodzenia, wyznania, czy też majątku[30].        Próba rozróżniania jednostek w regulacji przeciwdziałającej terroryzmowi wyłącznie ze względu na ich pochodzenie musi z góry zostać uznana jako rażąco niezgodna z Konstytucją.

  1. Zwalczanie terroryzmu, a ochrona praw podstawowych

Nacisk na efektywność przedsięwziętych środków mających na celu zwalczanie zjawisk terrorystycznych w sposób naturalny budzi wątpliwości co do jakości ochrony praw i wolności człowieka i obywatela. Oczywistym pozostaje fakt, że im bardziej restrykcyjne środki zostaną podjęte, tym istnieje większa możliwość przeciwdziałania zdarzeniom terrorystycznym. Przykładem może być próba ograniczenia prawa do prywatności (np. poprzez możliwość kontrolowania poczty elektronicznej), która spowoduje, że zamiary potencjalnych przestępców zostaną wykryte.

Takie rozwiązanie jednak wiązałoby się ze stałym ograniczeniem prawa człowieka, które jest zagwarantowane w Konstytucji RP. Co więcej, mogłoby ono naruszać istotę art. 47, czyli powodować nielegalność powyższego rozwiązania. Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 10 kwietnia 2002 r.[31] podkreślił, że poszczególne wolności i prawa konstytucyjne posiadają swoje jądro (istotę prawa), oraz otoczkę (element zewnętrzny). Istota wolności jest wartością niewymienialną na żadną inną wartość lub dobro, natomiast element zewnętrzny da się zastąpić innymi dobrami bez zniszczenia tożsamości danego prawa lub wolności[32].

W świetle powyższych rozważań należy jednoznacznie uznać, że nie jest możliwe stałe i nieproporcjonalne ograniczanie praw człowieka i obywatela. Regulacja, nawet ustawowa, która w sposób ciągły naruszałaby klauzulę ograniczającą musiałaby zostać uznana za niekonstytucyjną. Podejmowanie środków mających na celu walkę z terroryzmem nie może usprawiedliwiać bowiem uporczywego naruszania praw człowieka. Ponadto takie rozwiązanie naruszałoby art. 2 Konstytucji RP, czyli zasadę demokratycznego państwa prawnego.

Pod kątem możliwych ograniczeń w prawach człowieka warto przeanalizować procedowaną obecnie ustawę o działaniach antyterrorystycznych[33]. Jej założenia budzą kontrowersję u części prawników oraz organizacji społecznych. Projekt tego aktu prawnego zakłada znaczną ingerencję w życie obywateli i nadanie dodatkowych uprawnień organom państwowym. Jednakże czy proponowane poszerzenie kompetencji automatycznie będzie oznaczało niekonstytucyjność przyjętych rozwiązań?

Wątpliwości konstytucjonalistów oraz aktywistów w walce o ochronę praw człowieka budzi kilka przepisów. Wśród nich należy wyróżnić:

1) Prawo do pobierania danych sensytywnych od obcokrajowców (art. 8 UDA),

2) Prowadzenie niejawnych czynności operacyjnych bez zezwolenia sądu
(art. 7 UDA),

3) Prowadzenie niejawnych rejestrów przetwarzających dane szczególnie wrażliwe
(art. 5 ust. 4 UDA),

4) Zakaz odbywania zgromadzeń publicznych w razie zaistnienia odpowiednich
przesłanek (art. 18 UDA),

5) Prawo do tzw. specjalnego użycia broni palnej (art. 20 UDA),

6) Obowiązek rejestracji przedpłaconych kart telefonicznych (art. 41 UDA)[34] .

Wśród internautów i użytkowników Internetu wiele kontrowersji wzbudził nowelizowany przepis art. 32c ustawy z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu[35] pozwalający ABW na blokowanie stron internetowych na 30 dni bez zgody sądu.

Dokonując zestawienia przepisów dotyczących zwalczania różnego typu zjawisk terrorystycznych z konstytucyjnymi przepisami w sprawie praw człowieka należy stwierdzić, że w procesie nowelizacji prawa istnieje obawa ograniczenia konstytucyjnych wolności przez ustawodawcę. Taka groźba może zostać zrealizowana w wypadku, gdy prawodawca postanowi zaostrzyć sposoby walki z terroryzmem. Szczególnie narażone wydają się prawo do ochrony życia prywatnego, prawo nietykalności osobistej, wolność wyrażania swoich poglądów i tworzenia zrzeszeń, wolność sumienia i religii, czy też wolność słowa. Są to prawa, które w procesie legislacyjnym powinny znaleźć szczególną ochronę u projektodawcy.

Określenie, czy przepisy ustawy o działaniach terrorystycznych mogą zostać uznane za ograniczające prawa podstawowe należy pozostawić otwarte. Nie bez znaczenia pozostanie praktyka ich stosowania, a także orzecznictwo sądów z tym związane. Z pewnością należy oddać, że dobrze, iż na powyższy temat toczy się szeroka debata, nie tylko wśród ekspertów, ale także obywateli, którzy będą pozostawali pod reżimem proponowanej ustawy. Ważna także pozostaje próba koordynacji działań służb państwowych w walce z przestępczością. Nie mniej jednak przepisy ustawy mogą budzić liczne kontrowersje w kontekście ochrony praw człowieka[36].

  1. Środki ochrony wolności i praw człowieka i obywatela

            W kontekście ochrony praw człowieka przed nadmierną ingerencją ze strony organów państwowych dokonujących działań mających na celu zwalczanie terroryzmu, na gruncie Konstytucji RP należy wyróżnić środki ochrony wolności i praw człowieka i obywatela, które przysługują wszystkim podmiotom mogącym korzystać z owych praw. Środki, o których mowa to instytucje prawne, które pozwalają jednostce na ochronę przed zabraniem wolności konstytucyjnych[37].

Konstytucja RP  ustanawia następujące instytucje gwarancyjne:

1) prawo do wynagrodzenia szkody, przez niezgodne z prawem działanie organu
władzy publicznej (art. 77 ust. 1),

2) prawo do sądu (art. 45),

3) zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw
(art. 77 ust. 2),

4) skarga konstytucyjna do Trybunału Konstytucyjnego (art. 79 ust. 1),

5) prawo do wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w
ochronie wolności lub praw (art. 80).

Należy także wspomnieć o funkcji Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, która zgodnie z przepisami art. 213 ust. 1 Konstytucji stoi na straży wolności słowa, prawa do informacji oraz interesu publicznego w radiofonii i telewizji.

Powyższe rozwiązania prawne pozytywnie wpływają na respektowanie praw człowieka w naszym kraju. Nie można zapominać również, że Polska, będąc członkiem organizacji międzynarodowych, jednocześnie podlega jurysdykcji sądów międzynarodowych. W razie niemożności uzyskania ochrony praw w kraju jednostka może wystąpić w tej sprawie do organów międzynarodowych. Bardzo często podmioty prawne wykorzystują skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka[38].

  1. Podsumowanie

            Rozwój nowych technologii, a co za tym idzie nowe możliwości wykorzystania ich w celach zagrażających interesowi publicznemu musi powodować reakcję ze strony organów państwowych. Skuteczność działań zależy zarówno od przedsięwzięć ustawodawczych (sfera legislacyjna), jak i wykonawczych.

W toku walki z terroryzmem i jego kwalifikowanymi postaciami, tj. cyberterrorym istnieje ryzyko, że zgodnie z ideą władztwa administracyjnego oraz swobody ustawodawcy dojdzie do  zastosowania środków jak najbardziej efektywnych, jednakże zagrażających prawom człowieka i obywatela zagwarantowanym w Konstytucji RP.

Podczas podejmowania działań antyterrorystycznych władza ustawodawcza i wykonawcza powinna mieć na względzie nie tylko efektywność zastosowanych działań, ale także dobro jednostek. Zgodnie z przepisami Konstytucji RP nie jest możliwe bowiem permanentne ograniczenie praw człowieka ze względu na interes wspólny. To godziłoby bowiem w istotę praw konstytucyjnych. Zabieganie o dobro obywateli powinno zostać uwzględnione nie tylko poprzez walkę z terroryzmem, ale także w codzienną dbałość o zasady demokratycznego państwa prawa.

 

Autor:

mgr Kamil Stępniak
Redaktor naczelny
Katedra Prawa Konstytucyjnego, Uniwersytet w Białymstoku

[1] Potrzeby związane z informatyzacją zadań podmiotów publicznych znalazły swój wyraz z ustawie z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących działania publiczne (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 235).

[2] Z danych Ministerstwa sprawiedliwości wynika, że w latach 2013 oraz 2014 największa ilość cyberprzestępczości odnosiła się do przestępstw przeciwko mieniu. Por. art. Art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.).

[3] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483 z późn. zm.).

[4] Pełny raport dostępny na stronie: ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_404_en.pdf  [dostęp:12.6.2016].

[5] Cisco Annual Security Report 2015, www.cisco.com/web/PL/prasa/news/2015/20150219.html [dostęp: 12.6.2016].

[6] D. Górecki, Polskie prawo konstytucyjne, Warszawa 2012,  s. 58-60.

[7] Por. Materiały  z  konferencji  „Przeciwdziałanie  terroryzmowi  –  Koordynacja  działań  antyterrorystycznych”  zorganizowanej w dniu 27 listopada 2007 roku przez Biuro Bezpieczeństwa Narodowego., www.bbn.gov.pl/ftp/dokumenty/terroryzm_publik08.pdf  [dostęp: 10.6.2016].

[8] Wyrażone w rozdziale II Konstytucji RP.

[9] Por. art. 47 Konstytucji RP.

[10] Zob. art. 53 Konstytucji RP.

[11]  art. 41 Konstytucji RP.

[12] Por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 marca 2006 r., sygn. K 17/05. “Kolizja praw i zasad na poziomie konstytucyjnym nie może prowadzić w ostatecznym wyniku do pełnej eliminacji jednego z praw pozostających w konflikcie. Problemem wymagającym rozstrzygnięcia jest zawsze w takim wypadku znalezienie pewnego punktu równowagi, balansu dla wartości chronionych przez Konstytucję i wyznaczenie obszaru stosowania każdego z praw (…)”.

[13] B. Adkins, The  spectrum  of  cyber  conflikt  from  hacking  to  information  warfare: What is law enforcament’s role?, Alabama 2001, s. 27-30.

[14] The Cyber Defense Program.

[15] The Computer Incident Response Capability.

[16] Dostępna na stronie: www.nato.int/cps/en/natohq/topics_78170.htm

[17] W listopadzie 2011 r. do CCDCOE przystąpiła Polska oraz USA.

[18] Dostępny na stronie: bip.mswia.gov.pl/bip/programy/19057,Rzadowy-Program-Ochrony-Cyberprzestrzeni-RP-na-lata-2011-2016.html

[19] Cyberprzestrzeń – cyfrowa przestrzeń przetwarzania i wymiany informacji tworzona przez systemy i sieci teleinformatyczne wraz z powiązaniami pomiędzy nimi oraz relacjami z użytkownikami.

[20] Ochrona cyberprzestrzeni – zespół przedsięwzięć organizacyjno-prawnych, technicznych, fizycznych i edukacyjnych mających na celu niezakłócone funkcjonowanie i bezpieczeństwo cyberprzestrzeni.

[21] B. Adkins, Op. cit., s. 30-34.

[22]  J. Hołda, Z. Hołda, D. Ostrowska, J.A. Rybczyńska, Prawa człowieka. Zarys Wykładu, Warszawa 2011, s. 12-15.

[23] E. Łętowska, Po co ludziom konstytucja, Warszawa 1995, s. 11-18.

[24] J. Hołda, Z. Hołda, D. Ostrowska, J.A. Rybczyńska, Op. cit., s. 28-29.

[25] Ibidem, s. 32.

[26] M. Granat, Prawo konstytucyjne w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2012, s. 113-116.

[27] Powyżej wymienione prawa stanowią wybór konstytucyjnych praw i wolności.

[28] Przepis ten nazywany jest tzw. klauzulą ograniczającą.

[29] M. Granat, Op. cit., s. 117-118.

[30] Por. art. 233 ust. 2 Konstytucji RP.

[31] sygn. K 26/00, OTK-A 2002, nr 2, poz. 18.

[32] M. Chmaj, Wolności i prawa człowieka w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2008, s. 97-110.

[33]  W dalszej części tekstu UDA. W momencie redakcji tekstu ustawa została przyjęta przez Sejm oraz przekazana do procedowania Senatowi, stan na 13.6.2016.

[34] W związku z nowelizacją ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz. U. z 2014 r., poz. 243 ze zm.) i dodaniem do niej art. 60b.

[35] Dz. U. z 2015 r. poz. 1929, z późn. zm.

[36] Por. Opinia Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie projektu ustawy o działaniach antyterrorystycznych z dnia 19 maja 2016, sygn. II.520.2.2016.

[37] S. Pikulski, Ochrona człowieka w świetle prawa Rzeczypospolitej Polskiej, Mierki 2001, s. 404-415.

[38] M. Chmaj, Op. cit., s. 199-230.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *