W polskim systemie prawnym istnieją dwa odrębne reżimy odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Pierwszy, nazywany powszechnie kontraktowym, obejmuje normy prawne dotyczące odpowiedzialności za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Z kolei „drugi system odpowiedzialności obejmuje bardzo różnorodne stany faktyczne, w których wyrządzenie szkody jest samoistnym źródłem zobowiązania. Mówimy wtedy o czynach niedozwolonych, stanowiących naruszenie obowiązków ogólnych, ciążących na każdej (1) osobie” . (2) Kluczowe znaczenie dla rozważanego zagadnienia ma art. 443 Kodeksu cywilnego . Wyrażona w tym przepisie norma prawna reguluje instytucję zbiegu roszczeń, który jest rezultatem (3) zbiegu norm . Jak wskazuje się w literaturze: „O zbiegu roszczeń mowa wówczas, kiedy w konkretnej sytuacji faktycznej zainteresowanemu przysługuje więcej niż jedno roszczenie, jakie (4) może podnieść” . Chociaż możliwych jest kilka wariantów, w których dochodzi do zbiegu roszczeń (5) na gruncie art. 443 k.c. , to niniejszy artykuł porusza problematykę zbiegu roszczenia deliktowego z roszczeniem kontraktowym przysługującym poszkodowanemu na gruncie art. 471 k.c. Warto zastanowić się, kiedy niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania może być jednocześnie pojmowane jako czyn niedozwolony? Trzeba bowiem stwierdzić, że: „samo (6) »złamanie umowy« nie może być traktowane jako czyn niedozwolony w rozumieniu art. 415 KC” . Próba odpowiedzi na przedstawione wyżej pytanie była podejmowana wielokrotnie w orzecznictwie (7) Sądu Najwyższego . Na kanwie wyroku tego Sądu z dnia 14 lutego 2013 r., II CNP 50/12, powstało zagadnienie prawne, czy zaniechanie wykonania obowiązku wynikającego z umowy, może być kwalifikowane jako delikt w odniesieniu do osoby trzeciej. Stan faktyczny był następujący: Powódką była matką zmarłego mężczyzny, która na podstawie art. 446 § 3 k.c. domagała się odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej wywołane zgonem jej syna. Stroną pozwaną była zaś spółka – „firma ochroniarska”, która wykonywała na terenie sklepu usługi ochroniarskie na zlecenie właściciela obiektu. Syn powódki w Wigilię świąt Bożego Narodzenia tuż przed zamknięciem supermarketu wstrzyknął sobie w toalecie dawkę narkotyku. Należy przy tym zaznaczyć, że w zakresie usług świadczonych przez pozwaną spółkę mieściło się sprawdzanie toalet, którego w tej sytuacji zaniechali pracownicy (sensu largo) pozwanej. Po świętach znaleziono w toalecie supermarketu zwłoki syna powódki, a datę zgonu określono na kilka godzin po zamknięciu sklepu. Wobec tego powstało zagadnienie odpowiedzialności pozwanej „firmy ochroniarskiej”.

Warte podkreślenia jest to, że nie doszło do pozwania spółki – właściciela supermarketu. Sąd I instancji uwzględnił powództwo na podstawie art. 430 k.c. Stwierdził on bowiem, że pozwanej spółce można przypisać winę w postaci niesprawdzenia toalet przez pracowników pozwanej „firmy ochroniarskiej”. Z kolei w drugiej instancji oddalono powództwo, uznając, że bezpośrednią przyczyną śmierci syna powódki było jego własne zachowanie, zaś naruszenie więzi umownej łączącej pozwaną spółkę z właścicielką sklepu nie może zostać uznane za podstawę odpowiedzialności deliktowej pozwanej spółki względem matki zmarłego mężczyzny. Powódka wniosła od tego wyroku skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Sąd Najwyższy rozpoczął swoje rozważania od konstatacji, że więź obligacyjna wynikająca z umowy zlecenia ochrony sklepu ma charakter względny. Z kolei pomiędzy zmarłym synem powódki a pozwaną spółką takiej więzi nie było. Zaniechanie obowiązku sprawdzenia toalet mogłoby stanowić podstawę odpowiedzialności kontraktowej pozwanej spółki względem właścicielki sklepu, jednakże aby uznać to zaniechanie za podstawę odpowiedzialności deliktowej względem powódki, konieczne byłoby stwierdzenie powszechnego charakteru obowiązku ochrony ludzi przez pozwaną spółkę. Trzeba zatem zastanowić się, czy gdyby nie było umowy pomiędzy „firmą ochroniarską” a spółką – właścicielką sklepu, to „firma ochroniarska” byłaby zobowiązana do ochrony osób przebywających w sklepie? Na to pytanie należy odpowiedzieć negatywnie, bowiem na pozwanej spółce nie ciążył obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa wynikający z norm (8) prawa powszechnie obowiązującego . Obciążający ją obowiązek bezpośredniej i stałej ochrony fizycznej osób i mienia, miał na celu zapobieganie innej kategorii szkód niż ta, która powstała.

A zatem w przedstawionym stanie faktycznym zaniechanie sprawdzenia toalety przez pracownika „firmy ochroniarskiej” mogłoby stanowić podstawę odpowiedzialności kontraktowej pozwanej spółki względem właścicielki sklepu, ale nie mogło być podstawą odpowiedzialności deliktowej względem matki zmarłego mężczyzny. Powyższe orzeczenie wyraża tezę przyjmowaną w literaturze przedmiotu i w judykaturze, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, o tyle może stanowić czyn niedozwolony, o ile sprawca szkody naruszył obowiązek o charakterze powszechnym. Delikatnym wyjątkiem od tej zasady może być w którym Sąd ten stwierdził, że niewykonanie zobowiązania samo przez się nie może być uznane za działanie bezprawne prowadzące do powstania odpowiedzialności deliktowej. W przypadku zaistnienia zbiegu roszczeń na gruncie art. 443 k.c. powodowi przysługuje wybór podstawy prawnej roszczenia co nie jest jednak obligatoryjne i jak się okazuje – nie zawsze korzystne. Wedle zasady procesowej, brzmiącej: da mihi factum, dabo tibi ius, obowiązkiem powoda jest przedstawienie stanu faktycznego oraz dowodów na przytaczane okoliczności. Sąd natomiast ma obowiązek ustalić, które normy prawne mają zastosowanie w danym stanie faktycznym. Z punktu widzenia taktyki procesowej skuteczniejszym wydaje się zatem niewskazywanie podstawy prawnej w sytuacji zbiegu roszczeń, a raczej przytoczenie okoliczności i dowodów na poparcie (9) zarówno roszczenia ex contractu, jak i ex delicto .

1 A. Szpunar, Zbieg roszczeń odszkodowawczych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 36, 1974, z. 1, s. 33.

2 Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tj. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm.), dalej: Kodeks cywilny lub k.c.

3 K. Osajda, Komentarz do art. 443, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Część ogólna, t. 3A. Warszawa 2017, Legalis, [dostęp: 17.08.2020 r.]

4 Ibidem.

5 por. A. Śmieja, Komentarz do art. 443, [w:] A. Olejniczak (red.), System prawa prywatnego – Prawo zobowiązań, t. 6, wyd. 3, Warszawa 2018, Legalis, [dostęp: 17.08.2020 r.]. Autor wyróżnia m.in. zbieg roszczenia deliktowego z: 1) roszczeniem przysługującym poszkodowanemu z mocy art. 471 KC (z roszczeniem kontraktowym); 2) wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2006 r., I CSK 315/06, zawinione działanie biegłego rewidenta, który naruszając normy wykonywania tego zawodu i zasady sporządzania sprawozdań finansowych (adresowane przede wszystkim do biegłych rewidentów), doprowadził do konieczności zapłacenia odsetek od zaległości podatkowych przez powodową spółkę, może stanowić zarówno nienależyte wykonanie umowy, jak i czyn niedozwolony. Należy jednak ponownie podkreślić, że n roszczeniem wynikającym z przepisów obezpodstawnym wzbogaceniu oraz 3) roszczeniami przewidzianymi w przepisach o odpowiedzialności za produkt niebezpieczny.

6 Wyrok SA w Warszawie z dnia 11.08.2017 r., VI ACa 602/16, Legalis, [dostęp: 17.08.2020 r.] przytoczony także przez A. Śmieję, op. cit., Legalis, [dostęp: 17.08.2020 r.]

7 Zob. m. in. wyrok SN z dnia 14.02.2013 r., II CNP 50/12, LEX nr 1314379, wyrok SN z dnia 19.09.2013 r., I CSK 687/12, LEX nr 1388222, wyrok SN z dnia 01.12.2006 r., I CSK 315/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 169., wyrok SN z 17.12.2004 r., II CK 300/04, OSP 2006, nr 2, poz. 20.

8 Tak też M. Kaliński, Bezprawność jako przesłanka odpowiedzialności deliktowej. Glosa do wyroku SN z dnia 14 lutego 2013 r., II CNP 50/12, LEX, [dostęp: 17.08.2020 r.]

9 Zob. T. Antoszek, Komentarz do art. 443, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2, wyd. 2, Warszawa 2019, Legalis, [dostęp: 17.08.2020 r.]

 

Autorzy:

Karolina Bykowicz, Mikołaj Roszyk

I OKN “Odpowiedzialność deliktowa w polskim prawie cywilnym” organizowana przez Koło Naukowe Prawa Cywilnego USUS IURIS działające na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

 

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *