Ochrona ludzkiego życia i zdrowia jest jednym z niezbywalnych i nienaruszalnych praw każdego człowieka i obywatela danego kraju. Każde państwo wprowadza swój system ochrona życia tych dóbr, aby w pełni zagwarantować ochronę życia każdego obywatela. Polska również dysponuje własnym system ochrona zdrowia, które dodatkowo zintegrowany jest z unijnym system ochrony życia i zdrowia.

Nadrzędną jednak kwestię, która odnosi się do całego systemu ochrony zdrowia jest zasada zawarta w art. 68 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej, to jest zasada równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej. Przedmiotem art. 68 KRP nie jest zdrowie, a wyłącznie jego ochrona. Warto w tym miejscu na sam początek przytoczyć definicję zdrowia ustanowioną w Ałma-Acie w 1978 roku – „stan zupełnej pomyślności fizycznej, psychicznej i społecznej, który pozwala ludziom prowadzić socjalnie i ekonomicznie produktywne życie”.

Polska Konstytucja nie wprowadza również definicji ochrony zdrowia, można zatem przyjąć, że przez ochronę zdrowia rozumie się różne zadania władz publicznych dotyczące zarówno zapewnienia opieki zdrowotnej, jak i promocji zdrowego trybu życia poprzez działania związane z zapobieganiem chorobom i eliminowania zagrożeń dla zdrowia, a także z osiąganiem optymalnego stanu zdrowia.Przepis art. 68 ust. 1 KRP statuuje podmiotowe prawo do ochrony zdrowia, jest to prawo socjalne. To władze państwowo mają obowiązek chronić i zapewnić realizację tego prawa.  Norma zawarta w tym artykule adresowana jest do władzy publicznej – do władzy prawodawczej. Norma ta formułuje obowiązek utworzenia operatywnego systemu ochrony zdrowia.

Pomimo, że z art. 68 nie wynika bezpośrednio roszczenie o jakiekolwiek roszczenie, to wynika z niego roszczenie o zapewnienie realizacji istoty tego prawa. Natomiast art. 68 ust. 1 KRP określa prawo podmiotowe, to prawo ma charakter gwarancyjny. Zapewnia obywatelom równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej, które są finansowane ze środków publicznych. Prawa te jednak nie mają charakteru absolutnego i mogą być ograniczone na zasadach określonych w art. 31 ust.3 KRP. Zaczynając dalsze rozważania na temat tego artykułu, należy w pierwszej kolejności wskazać kto jest beneficjatem a kto jest podmiotem zobowiązanym. Jak wskazano już wyżej, beneficjentem ochrony zdrowia jest każdy, bez względu na posiadane obywatelstwo oraz czy jest osobą ubezpieczoną. Jednakże Konstytucja gwarantuje tylko obywatelom równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. To prawo przysługuje wszystkim obywatelom, niezależnie od tego jaka jest ich sytuacja materialna.

W doktrynie wskazuje się, że zgodnie z treścią art. 68 ust. 1 KRP sytuacja materialna obywatela nie może być warunkiem do całkowitego formalnego lub faktycznego wykluczenia najbiedniejszych lub nieubezpieczonych z kręgu obywateli, którzy są uprawnieni do równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej. Prawo podmiotowe, wyrażone w art. 68 ust 2 KRP zostałoby naruszone w sytuacji, gdy ustawowe warunki dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej byłyby określone w sposób umożliwiający instytucjom, które należą do służby zdrowia, za dużą swobodę lub uznaniowość w przyznawaniu poszczególnym obywatelom konkretnych świadczeń. Z kolei podmiotami zobowiązanymi są władze publiczne, zarówno na szczeblu centralnym jak i lokalnym. Można uznać, że na organy władzy publicznej będą składać się zarówno organy konstytucyjne, w tym też organy samorządu terytorialnego. Obowiązki które są nałożone na władzę można sklasyfikować na obowiązki pozytywne (podjęcie pewnego działania, które na celu umożliwienie korzystania z uprawnienia) i negatywne (brak działania ze strony państwa – powstrzymanie się od ingerencji). Zdecydowanie dostęp do świadczeń zdrowotnych można zaliczyć jako obowiązek o charakterze pozytywnym. Jak wskazuje Piotr Tuleja w komentarzu do art. 68 Konstytucji RP: „Obowiązki w zakresie ochrony zdrowia nie mogą zostać przerzucone przez państwo na podmioty prywatne, choć te ostatnie mogą zostać włączone w funkcjonowanie systemu ochrony zdrowia.

Prywatna służba zdrowia powinna uzupełniać publiczną służbę zdrowia, a nie zastępować ją. Powinna ona również pozostawać pod ścisłą kontrolą władz publicznych, do czego są one zobowiązane w ramach realizacji obowiązku ochrony zdrowia jednostek.” Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z 7 stycznia 2004 roku (K 14/03) zauważył, że z treści art. 68 ust.2 dla ustawodawcy wynikają cztery konsekwencje. Po pierwsze ustawodawca powinien stworzyć w ramach systemu opieki zdrowotnej działający mechanizm gromadzenia środków publicznych jak i ich wydatkowania na świadczenia zdrowotne. Co ważne mechanizm ten powinien być oparty powszechności i równości. Obywatele przez ten mechanizm mogą być obciążeni ponoszeniem ciężarów publicznych, przede wszystkim danin publicznych (np. składki na ubezpieczenie zdrowotne).  Dostęp do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych powinien być dla wszystkich obywateli rzeczywisty, a nie tylko deklarowany przez przepisy prawne. jak wskazywał w swoich wyrokach Trybunał Konstytucyjny, dostępność nie może być formalna, lecz powinna być rzeczywista, dlatego ponieważ stanowi ona pewną gwarancję równego dostępu do świadczeń zdrowotnych. Oznacza to że nie może ona mieć charakteru jedynie deklaratywnego, ale musi być wiążąca i powinni z niej wynikać określone uprawnienia możliwe do zrealizowania – faktyczne uprawnienia. Jak już wspomniano, art. 68 ust. 2 Konstytucji wskazuje, źródło finansowania świadczeń opieki zdrowotnej – są to środki publiczne, ustawa nie może wskazywać innego niżwładza publiczna podmiotu, który realizowałby prawo obywateli do świadczeńopieki zdrowotnej.

Zawarta w art. 68 ust. 2 KRP zasada równego dostępu do świadczeń zdrowotnych opiera się na gromadzeniu środków dla wszystkich ubezpieczonych, na powszechności i równości, zebrane środki przeznacza się na osoby dotknięte ryzkiem ubezpieczeniowym. Równość dostępu do świadczeń zdrowotnych oznacza, że każdy obywatel niezależnie od jego sytuacji materialnej i zakresu udziału w kreowaniu środków publicznych ma równy dostęp do tego typu świadczeń. O dostępie do świadczeń zdrowotnych maja decydować tylko względy medyczne. Równość oznacza, że osoby chore powinny korzystać z przysługujących im świadczeń zdrowotnych na podstawie potrzeb zdrowotnych, a nie na zasadzie swoich warunków materialnych. Takie ograniczenie ma charakter techniczny i ma na celu wskazanie na prawo do danego rodzaju świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Równość w dostępie do świadczeń zdrowotnych stanowi rozwinięcie ogólnej zasady równości zawartej w art. 32 KRP. Równość w dostępie do świadczeń zdrowotnych stanowi także rozwinięcie zasady o solidaryzmie społecznym. Gwarancją tej równości są przede wszystkim procedury, które ustanawiają jednakowe dla wszystkich i tak jak wspomniano już wcześniej niezależnie od sytuacji materialnej, zasady ubiegania się o udzielenie świadczenia zdrowotnego. Stąd też ustawodawca powinien precyzyjnie określać warunki udzielania świadczeń. Jak wskazuje J. Trzciński: „Bez ustawowo sformułowanych, jasnych, precyzyjnych i weryfikowalnych kryteriów dostępności poszczególnych świadczeń nie da się bowiem zagwarantować „równości”, której wymaga art. 68 ust. 2.”

Mimo, że art. 68 ust.2 KRP zapewnia równość w dostępie, nie gwarantuje on jednak powszechnej dostępności wszystkich znanych i stosowanych zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej świadczeń opieki zdrowotnej. Można powiedzieć nawet, że ten artykuł wprowadza konieczność ograniczenia tego prawa, odsyłając do ustaw regulujących warunki i zakres udzielania  świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Obowiązek zapewnienia opisanego powyżej standardu dostępności świadczeń finansowanych ze środków publicznych obciąża władze publiczne i w tym zakresie nie może zostać przerzucony na podmioty prywatne. Normy prawne, które określają warunki jak i zakres udzielania świadczeń zdrowotnych należą to tak zwanej materii ustawowej. Oznacza to, że upoważnienie egzekutywy do stanowienia prawa w tej kwestii w drodze rozporządzeń, powinno nastąpić tylko wtedy, kiedy jest to niezbędne – np. w sytuacji gdy dana materia charakteryzuje się małą stabilnością lub wymaga wiedzy fachowej. To w jakim zakresie państwo zapewni realizację prawa do ochrony zdrowia, zależy od możliwości finansowych danego państwa, a obywatel może żądać realizacji tylko tych świadczeń, które zostały mu przyznane w drodze ustawy. Jak wskazuje K. Prokop: „ z Konstytucji wynika, że obowiązek zapewnienia równego dostępu do świadczeńopieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych nie rozciąga się na cudzoziemców, w stosunku do których może zostać ograniczony, z zastrzeżeniem obowiązku przestrzegania przez Polskę w tym zakresie norm prawa międzynarodowego”.

Podsumowując, omawiany przepis, ma charakter prawa socjalnego, co w swoich orzeczeniach potwierdził Trybunał Konstytucyjny. Przepis ten jest jak już wspomniano wyżej wiążący, a więc nie ma jedynie charakteru deklaratywnego. Artykuł 68 ust. 2 Konstytucji ma niezwykle doniosłe znaczenia nie tylko dla władzy publicznej, ale przede wszystkim dla obywateli, ponieważ stanowi podstawą gwarancję równego, dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej, które są niezwykle istotne dla każdego człowieka, ponieważ chronią podstawowe dobra jakim jest życie i zdrowie każdego człowieka.

Autor:

Agnieszka Rutkowska – studentka V roku prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Bibliografia:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

Przegląd Prawa Konstytucyjnego Nr 3 (15)/2013 Monika Urbaniak, „Konstytucyjna zasada równego dostępu do świadczeńopieki zdrowotnej a jej ustawowa realizacja w prawie polskim. Wybrane problemy”

B. Bosek [w:] Konstytucja RP, red. M. Safjan, L, Bosek, Warszawa 2016, t. 1, komentarz do art. 68 konstytucji,

Michał Passon, Internetowy Przegląd Prawniczy, „Równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej w ujęciu konstytucyjnym”

M. Florczak-Wątor [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2019, art. 68.

Wyrok TK z 7.01.2004 r., K 14/03, OTK 2004, nr 1, poz. 1.

J. Trzciński, M. Wiącek [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom II, wyd. II, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, art. 68

M. Florczak-Wątor [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2019, art. 68

K. Prokop, Prawo do ochrony zdrowia w świetle art. 68 Konstytucji RP, w: Uwarunkowania prawne, ekonomiczne i socjologiczne funkcjonowania wybranych systemów ochrony zdrowia, red. T. Mróz, Białystok 2011,

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *