W dniu 15 marca 2021 r. po raz kolejny obchodzony jest dzień edukacji prawnej. Za sprawą pandemii ten dzień wygląda zupełnie inaczej niż w poprzednich latach. Niezmienne natomiast pozostają cele czyli promocja szeroko rozumianej wiedzy o prawie w społeczeństwie polskim, podejmowanie działań na rzecz poszerzania i pogłębienia wiedzy o prawie a co za tym idzie wzrost świadomości prawnej.

System edukacji prawnej ewoluował do tego stopnia, że świadomość prawna Polaków stała się jednym z najważniejszych czynników rozwoju kształtujących prawidłowe postawy w społeczeństwie. Celem edukacji prawnej jest przede wszystkim nauczanie obywatela umiejętności korzystania z tych narzędzi, które stawia do naszej dyspozycji system prawa, kształtowanie umiejętności sporządzania dokumentów wykorzystywanych w procesach sądowych oraz nawyków korzystania z pomocy instytucji świadczących usługi prawne. To ostatnie wciąż nie jest na zadowalającym poziomie chociaż można zauważyć tendencje wzrostową. Znajomość podstawowych norm prawnych jest niezbędna do funkcjonowania w społeczeństwie.  

Znajomość podstawowych norm prawnych i dalsza edukacja w tym zakresie znajdują odzwierciedlenie w przepisach ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej. Zgodnie z regulacjami ustawowymi to organy administracji publicznej realizują zadania z zakresu edukacji prawnej i podejmują wszelkie działania edukacyjne, które powodują wzrost świadomości prawnej w społeczeństwie. Dlatego tak niezmiernie ważne są wszelkie działania podejmowane na tym polu.

Jakie zadania stoją przed edukacją prawną?

Przede wszystkim podnoszenie poziomu wiedzy i świadomości społeczeństwa poprzez tłumaczenie, objaśnianie zagadnień dotyczących praw i obowiązków obywateli co powinno przynieść efekt w postaci wzrostu ich świadomości prawnej.  Edukacja prawna  odnajduje swoją podstawę w ustawie zasadniczej jaką jest Konstytucja RP, która w  art. 70 gwarantuje każdemu obywatelowi prawo do nauki, nakładając obowiązek uczestniczenia w edukacji osobom poniżej 18 roku życia. Warto by edukacja prawna w pełni zagościła w polskim systemie edukacyjnym i była dostępna już dla najmłodszych obywateli. Efektem rozwoju edukacji prawnej i jej propagowania w społeczeństwie jest budowanie społeczeństwa świadomego a zarazem odpowiedzialnego.   

Świadomość prawna nie oznacza jedynie znajomości przepisów i instytucji prawnych przez społeczeństwo, choć ta jest bardzo ważna i decyduje w dużym stopniu o kulturze prawnej danego społeczeństwa. Świadomość ta, to przede wszystkim ocena obowiązującego prawa przez społeczeństwo i jego postulaty dotyczące zmiany prawa w pożądanym przez społeczeństwo kierunku.  

Prawo to jeden z bardzo istotnych regulatorów życia członków społeczeństwa.  Zaspokaja potrzebę porządku społecznego, wyraża ich interesy, zapewnia przestrzeganie społecznie uznanych wartości. Nie można poznać działania społeczeństwa bez znajomości obowiązującego w nim prawa. Chcąc być świadomym, aktywnym i odpowiedzialnym obywatelem warto i należy znać prawo i jego instytucje. Świadomość prawna to jeden z elementów składowych świadomości społecznej. Henryk Ibsen, norweski dramatopisarz, pisał, że duch prawa i duch wolności są filarami społeczeństw.

Świadomość prawna budowana jest, w głównej mierze poprzez wyobrażenia członków społeczeństwa o tym co sprawiedliwe i niesprawiedliwe, o tym czym jest prawo i praworządność. Ważne aby mieć na uwadze, że wyobrażenia te mogą być zróżnicowane i takie są a do tego zależne  od wielu czynników. Bardzo istotny jest aspekt wzajemnego przenikania się i oddziaływania tworzonego prawa i świadomości prawnej. Jakość legislacji prawnej ma tu również ogromne znaczenie i warto aby ustawodawca o tym nie zapominał. W 2016 r. odbyła się w Sądzie Najwyższym konferencja, której przedmiotem była diagnoza świadomości prawnej Polaków. O potrzebie edukacji prawnej i jej wpływie na funkcjonowanie państwa, gospodarki i życia społecznego mówił prof. Akademii Leona Koźmińskiego dr hab. Przemysław Polański, w jego opinii:

problem niskiej świadomości prawnej polskiego społeczeństwa dotyczy nie tylko przeciętnego Kowalskiego, ale w coraz większym stopniu staje się także udziałem administracji, prawników, a także sędziów, profesorów prawa oraz samego prawodawcy. Mało wiemy na ten temat, bo nie są prowadzone w tym zakresie żadne badania. Przyczyn tego stanu rzeczy prof. Polański upatruje w inflacji legislacji, przepisy liczone są w dziesiątkach tysięcy. Z pewnością na ten stan rzeczy wpływa m.in. konieczność dostosowywania się do prawa unijnego, ale badania porównawcze wykazują jasno, iż to nasz kraj posiada obecnie najbardziej niestabilny system prawny w Unii Europejskiej – uważa prof. Polański. Nieustające zmiany w systemie prawnym uniemożliwiają w istocie funkcjonowanie państwa prawa – stwierdził.

Niezgodność obowiązującego prawa ze świadomością prawną może w konsekwencji doprowadzić do osłabienia działania prawa. Dlatego tak bardzo ważna rola przed organami władzy, instytucjami, organizacjami zarówno państwowymi jak i tymi działającymi w przestrzeni prywatnej aby edukacja prawna znalazła na stałe swoje miejsce w systemie edukacji. Pojawiające się coraz częściej w przestrzeni publicznej postulaty aby nauka prawa była obowiązkowa w szkołach, zasługują w pełni na aprobatę. Prawo towarzyszy obywatelom przez całe ich życie, zarówno w przestrzeni prywatnej jak i zawodowej.

Istotną kwestie odgrywa edukacja i uświadamianie, że w przypadku problemów prawnych lub wątpliwości o charakterze prawnym warto udać się do profesjonalisty i skorzystać z jego pomocy. Warto zapobiegać niż leczyć i ta zasada ma również zastosowanie na gruncie prawa. Ważne aby obywatele posiadali wiedzę o prawach konstytucyjnych ale także  wiedzę prawną i umiejętność radzenia sobie w prostych sprawach życia codziennego, w relacjach wynikających z zawartych umów, świadczonych usług czy też relacjach rodzinnych, które wiążą się z przepisami np. prawa rodzinnego.

Edukacja prawna to praca u podstaw, to proces, którego produktem końcowym może być świadome i odpowiedzialne społeczeństwo, znające swoje konstytucyjne prawa i odznaczające się  wysoką kulturą prawną. 

Autorka: radca prawny Katarzyna Krupa, autorka bloga Kulinarny Paragraf

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *