Polski ustawodawca przewiduje trzy czynności mortis causa. Dwie z nich reguluje Kodeks cywilny, co czyni je najpowszechniejszymi i najbardziej rozpoznawalnymi czynnościami przewidzianymi prawem, a mającymi skutek po śmierci spadkodawcy. Mowa oczywiście o testamencie i jedynej umowie dopuszczonej do ingerencji w procesie dziedziczenia – zrzeczenia się spadku. Rzadko kiedy pamięta się o trzeciej czynności, którą umiejscowiono w prawie bankowym.


Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci umożliwia posiadaczowi (wkładcy) rachunku zdecydowanie o losach złożonych na nim pieniądzach. Może on polecić bankowi wypłatę po swojej śmierci określonej kwoty osobom należącym do kręgu osób najbliższych, a więc małżonkowi, zstępnym, wstępnym lub rodzeństwu. Jednakże dotyczy to jedynie trzech rodzajów rachunków mających charakter oszczędnościowych. Mianowicie rachunku oszczędnościowego, oszczędnościowo-rozliczeniowego oraz terminowej lokacie oszczędnościowej. Kolejnym ograniczeniem jest też dysponowana kwota. Nie może ona przekroczyć łącznie, niezależnie od ilości beneficjentów, wartości dwudziestokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłaszanego przez Prezesa GUS-u, czyli obecnie kwoty 118 579 złotych lub ich równowartości w innej walucie.


Dyspozycja wkładem dotyczy każdego z wyżej wymienionych rachunków, nawet jeżeli wkładca posiada ich kilka w jednym lub kilku bankach, o ile podlegają prawu polskiemu. Wówczas należy złożyć ją do banku w formie pisemnej, w praktyce na właściwym formularzu przygotowanym przez bank. Polecenie takie – ustawodawca niefortunnie posługuje się tutaj terminem „polecenie” nadając mu tym samym znaczenie inne aniżeli w art. 982 k.c. – można zamienić w całości lub w części, bądź z niego zrezygnować.


Warto jednak mieć na uwadze, że przepis art. 56 pr. bankowego nie umożliwia przysporzenia beneficjenta z ominięciem odpowiedzialności za zachowek, instytucja nie służy więc wyprowadzeniu części majątku z dziedziczenia i przyznaniu jej innemu krewnemu. Jako darme przysporzenie odpowiada swym charakterem w stopniu największym darowiźnie i jako takie jest traktowane stosownie do art. 993 i nast. k.c.


Aby w sposób pełniejszy zrozumieć owy charakter należy nie tylko spojrzeć na doktrynę, czy orzecznictwo, dość jednak ubogie w tej materii z uwagi na stosunkową rzadkość stosowania samej omawianej czynności, ale przede wszystkim sięgnąć do historii samej instytucji. Wówczas okazuje się, abstrahując od legislacyjnego wzorca i innych porządków prawnych, że celem ustawodawcy było danie posiadaczowi rachunku możliwości szybkiego zapewnienia środków do życia jego bliskim, zanim uzyskają potwierdzenie nabycia spadku. Ten zaś pogląd przesądza o konieczności wliczania dyspozycji wkładem do substratu zachowku jak darowizny.


Niedopuszczalnym jest przy tym zawieranie umów z przyszłym potencjalnym beneficjentem zobowiązujących, za wynagrodzeniem lub nieodpłatnie, do dokonania określonej dyspozycji wkładem. Umowy takie pozostają nieważne i nie wpływają na ważność samej dyspozycji, jeżeli spełnia wszelkie wymogi formalne.
Podsumowując dyspozycja wkładem jest czynnością prawną nazwaną i jednostronną, do której należy odpowiednio stosować przepisy o dziedziczeniu testamentowym i testamencie z uwagi na zbliżony charakter prawny, natomiast jednocześnie traktować jak darowiznę obliczając zachowek.

Autor: Marcin Gronowski

Bibliografia:
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – prawo bankowe, Dz. U. z 2020 r. poz. 1896 t.j.
Prawo bankowe. Komentarz. [w:] Tom IVB. Prawo i postępowanie spadkowe. Komentarz., red. K. Osajda, Warszawa 2018.
Komunikat Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w sprawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w marcu 2021 r. z dnia 21 kwietnia 2021 r., Dz. Urz. GUS z 2021 r. poz. 14.
F. Rakiewicz, Charakter prawny dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, cz. I, MOP 2005, Nr 19.
Wyrok SO w Łodzi z dnia 2 stycznia 2017 r., III Ca 1422/16.

1 thought on “Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci jako trzecia czynność mortis causa

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *