Odpowiedzialność cywilnoprawna to nie tylko reżim, który powstaje w momencie naruszenia reguł ostrożności podczas przeprowadzania konkretnego zabiegu, ale odpowiedzialność tę można rozumieć także jako pewną cechę charakteru. Słownikowa definicja słowa „odpowiedzialny” wskazuje, że osoba odpowiedzialna to osoba, na której można polegać, z kolei „odpowiedzialność” rozumiana jest także jako odpowiedzialność moralna[1].

Można więc powiedzieć, że odpowiedzialność jest gwarancją tego, że usługodawca ma pojęcie o wykonywanej pracy i przy tym dokłada najwyższej staranności do jakości świadczonych usług. Ważne jest, aby zabieg estetyczny był wykonany w odpowiednich warunkach sanitarnych. W przypadku zabiegów wykonywanych w gabinetach lekarskich gwarancję bezpieczeństwa sanitarnego zapewnia nadzór organu rejestrowego. Każdy podmiot, który wykonuje działalność leczniczą podlega wpisowi do Rejestru Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą (zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej[2]. Podmiot wykonujący taką działalność musi posiadać oświadczenie o spełnieniu wymagań zarówno fachowych jak i sanitarnych dla takiej działalności[3].

Jeśli chodzi o sytuację gabinetów kosmetycznych i kosmetologicznych, to kwestie formalne nie są takie oczywiste, ponieważ uchylona została jedyna podstawa prawna regulująca te kwestię – Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 lutego 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań sanitarnych, jakim powinny podlegać zakłady fryzjerskie, kosmetyczne, tatuażu i odnowy biologicznej[4] i do dziś nie uchwalono nowej regulacji. Na chwilę obecną w Ministerstwie Zdrowia opracowywany jest projekt nowego rozporządzenia, regulującego to zagadnienie[5].

Formalnie dla gabinetów kosmetycznych i kosmetologicznych nie są określone warunki sanitarne, a Sanepid jako instytucja nadzorująca stan sanitarny nadal posługuje się w ogólności uchylonymi przepisami, jednak nie jest to działanie prawidłowe, ponieważ nie jest zgodne z obowiązującą literą prawa. W praktyce osoby otwierające gabinety kosmetyczne i kosmetologiczne posługują się tymi wymaganiami z uchylonego rozporządzenia. W celu zapewnienia odpowiednich warunków przeprowadzenia zabiegu estetycznego istotne znaczenie ma zachowanie norm higienicznych w pomieszczeniach jak i w stosunku do urządzeń, a także zapewnienie odpowiednich urządzeń sanitarnych. Nie powinno się stosować wyrobów medycznych i preparatów, które nie posiadają aktualnego przeglądu serwisowego. Korzystanie z takich wyrobów sankcjonowane jest karą grzywny, ograniczeniem wolności, a nawet pozbawieniem wolności.

Lekarz, kosmetyczka i kosmetolog którzy używają specjalistycznego sprzętu, muszą posiadać dokumentację serwisową sprzętu i wyrobów czy preparatów stosowanych przy zabiegach estetycznych. Bardzo ważną kwestią jest także element ubezpieczenia. Artykuł 25 wspomnianej już ustawy o działalności leczniczej, nakłada na podmioty prowadzące działalność leczniczą obowiązek zawarcia umowy ubezpieczeniowej od odpowiedzialności cywilnej, zaś inne podmioty które wykonują zabiegi estetyczne takiego obowiązku nie posiadają. Nie oznacza to, że takie podmioty się nie ubezpieczają, ale nie jest to ich formalnym obowiązkiem.

Charakter odpowiedzialności cywilnej podmiotów wykonujących zawody medyczne zależy między innymi od charakteru stosunków prawnych z pacjentem, działania we własnym imieniu czy w ramach zakładu opieki zdrowotnej, wykonywania czynności za zgodą pacjenta, a także od wykonywania obowiązku prawnego lub też funkcjonowania poza takim obowiązkiem[6]. Ogólnie mówiąc, odpowiedzialność lekarza czy pielęgniarki zależy od charakteru udzielania przez nich świadczeń. Warto w tym miejscu przypomnieć, że odpowiedzialność cywilna majątkowa jest odpowiedzialnością nieograniczoną, dłużnik odpowiada całym swoim majątkiem, zarówno obecnym jak i przyszłym, a poszkodowany może dochodzić swojego roszczenia także w postępowaniu egzekucyjnym[7]. Artykuł 415 Kodeksu cywilnego stanowi, że osoba, która z własnej winy wyrządziła drugiej szkodę, jest obowiązana do jej naprawienia – jest to odpowiedzialność deliktowa, za czyn niedozwolony, który rozumiany jest jako czyn zawiniony człowieka (działanie jak i zaniechanie), ale i zdarzenia, które nie są zależne od woli człowieka. Dochodzenie roszczenia z tytułu szkody wymaga wykazania, że czyn, który tę szkodę wyrządził był zawiniony i bezprawny. Przykładem zawinionego zachowania lekarza może być sytuacja, w której lekarz narusza w danym wypadku obowiązujące procedury postępowania zawodowego wypracowane przez naukę i praktykę (błąd w sztuce lekarskiej).

Przez błąd medyczny w prawie cywilnym rozumie się postępowanie sprzeczne z zasadami wiedzy i nauki medycznej w zakresie, który dla lekarza jest dostępny. To na lekarzu spoczywa szczególny obowiązek dochowania należytej staranności i powszechnych reguł postępowania wedle aktualnej wiedzy medycznej. Natomiast przez bezprawność należy rozumieć sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego[8]. Kryterium stwierdzającym błąd lekarski nie mogą stanowić jedynie wiedza i umiejętności dostępne specjalistom i naukowcom, ale także mogą stanowić zasady i metody co do których istnieją daleko posunięte różnice zapatrywania, są one przedmiotem dyskusji i są stosowane przez różne szkoły[9]. Na pacjencie spoczywa ciężar udowodnienia winy lekarza. Niegdyś często stosowanym dowodem była dokumentacja medyczna, obecnie coraz częściej sięga się jednak po dowód z opinii biegłego. Opinia biegłego jest bezstronna i obiektywna, a zwłaszcza gdy sąd ma do czynienia ze szczególnie skomplikowanym przypadkiem medycznym, opina biegłego nakreśla problem i sąd może zasięgnąć informacji od specjalisty w danej dziedzinie. Opinia biegłego może mieć doniosłe znaczenie dla ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, sąd musi wziąć ją pod uwagę, ale nie ma obowiązku się z opinią biegłego zgodzić przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Biegły sądowy jest wyznaczany przez sąd z listy biegłych sądowych przy danym sądzie albo jest to osoba, która cieszy ogólnoznanym autorytetem w danej dziedzinie. Status biegłego może mieć także instytucja[10].

Szkoda jest uszczerbkiem, który dotknął poszkodowanego. W omawianym w niniejszym artykule przypadku, określamy go mianem pacjenta. Jednak szkodą nie jest tylko ten uszczerbek, który powstał wbrew woli pacjenta. Dominujący pogląd w doktrynie wskazuje, że zgoda pacjenta nie wyklucza samego uszczerbku, ale może prowadzić do wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej. Od szkody na osobie, która powoduje naruszenie dóbr osobistych przez lekarza, czy inną osobę wykonującą zawód medyczny, trzeba odróżnić szkodę niemajątkową. Szkoda niemajątkowa zachodzi wtedy, kiedy przyczyną rozstroju zdrowia było udzielenie pacjentowi sprzecznych informacji o stanie zdrowia pacjenta i leczenie wykluczającymi się wzajemnie technikami leczniczymi w następstwie błędu diagnostycznego[11].

Szkoda na osobie powstała w wyniku błędu medycznego jest specyficzną postacią czynu niedozwolonego. Lekarzowi przypisuję się winę, jeśli jednocześnie wystąpią obiektywne i subiektywne niewłaściwości postępowania. Obiektywny element łączy się z naruszeniem zasad wiedzy i doświadczenia, w jego ramach mieście się także błąd w sztuce lekarskiej. Natomiast element subiektywny odwołuje się do zachowania przez lekarza staranności:

[…] ocenianej pod kątem odpowiedniego standardu postępowania przy przyjęciu kryterium wysokiego poziomu staranności każdego lekarza jako jego staranności zawodowej[12].

Uszkodzenie ciała to naruszenie nietykalności fizycznej, która zostawia wyraźnie ślady zewnętrzne, ale także naruszenie tkanek i narządów wewnętrznych[13]. Natomiast rozstrój zdrowia jest zakłóceniem funkcjonowania organizmu, w wymiarze fizycznym i psychicznym. Rozstrój musi mieć charakter rzeczywisty, to znaczy, że ten rozstrój musi wykazywać objawy choroby. Jedno zdarzenie może wywołać zarówno uszkodzenie ciała, jak i rozstrój. Podstawą odpowiedzialności lekarza udzielającego zabiegi jest art. 415 Kodeksu cywilnego. W sytuacji, gdy jego zachowanie odbiega od przyjętych powszechnie wzorców przy dokonywaniu zabiegu, takie zachowanie przemawia za jego winą w sytuacji, gdy zostanie wyrządzona szkoda[14]. Odpowiedzialność lekarza zachodzi jedynie wtedy, kiedy są spełnione wszystkie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, to jest:

  • wyrządzenie szkody przez lekarza,
  • jego zawinione działanie lub zaniechanie,
  • normalny związek przyczynowy między tym działaniem lub zaniechaniem a powstałą szkodą oraz
  • wyrządzenie szkody przy wykonywaniu czynności powierzonej[15].

Lekarz ponosi odpowiedzialność wtedy, kiedy jego działaniu lub zaniechaniu można przypisać winę, a skutkiem jego zawinionego działania jest szkoda pacjenta. Odpowiedzialność lekarza nie opiera się jedynie na winie w samym procesie leczenia, ale opiera się na każdej winie, która nie jest związana z technikami medycznymi, czyli na przykład niepoinformowaniu pacjenta o ryzyku i skutkach zabiegu. O zawinieniu lekarza nie decyduje tylko brak wystarczającej wiedzy czy umiejętności praktycznych, odpowiadających wzorcom należytej staranności, ale także niezręczność i nieuwaga podczas przeprowadzanych zabiegów[16].

Uzyskanie formalnej zgody bez poinformowania pacjenta o możliwych skutkach zabiegu, powoduje, że jest to zgoda tak zwana nieobjaśniona i jest to zgoda wadliwa, dzięki czemu lekarz nawet wykonując poprawnie zabieg naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi. Jak już było to omawiane, pacjent powinien wiedzieć co jest przedmiotem zgody uzyskać informacje o przeprowadzanym zabiegu, ryzyku i skutkach z nim związanych, aby móc podjąć samodzielną i świadomą decyzję o wyrażeniu zgody na dany zabieg[17]. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 2 października 2014 roku (sygn. akt I ACa 625/14[18]), pacjent w momencie wyrażenia zgody na zabieg, bierze na siebie ryzyko zwykłych powikłań pooperacyjnych, zakładając, iż nie powstaną one z winy lekarza.             Obowiązek wykazania związku przyczynowego między zachowaniem lekarza a powstałą szkodą spoczywa na poszkodowanym. Udowodnienie tego związku przyczynowo-skutkowego musi nastąpić z dostateczną dozą prawdopodobieństwa, nie jest jednak wymagane, aby związek między błędnym zastosowaniem procedury medycznej a szkodą był bezpośredni. Ustalenie w sposób pewny związku między działaniem lub zaniechaniem lekarza a szkodą jest bardzo trudne, a w niektórych przypadkach nawet niemożliwe, stąd tez można mówić o prawdopodobieństwie wysokiego stopnia, a rzadziej o pewności czy wyłączności przyczyny[19].

Poszkodowany jest jedyna osobą legitymowaną do żądania zwrotu wszelkich kosztów powstałych z wyrządzenia szkody. Pod pojęciem wszelkich kosztów można rozumieć między innymi koszty leczenia, wydatki związane z polepszeniem stanu zdrowia, podtrzymania stanu zdrowia, są to także koszty związane z konsultacjami ze specjalistami, koszty lekarstw, koszty opieki i hospitalizacji. W przypadku, gdy chodzi o dochodzenia roszczenia odszkodowawczego, to poszkodowany musi udowodnić, wszelkie przesłanki swojego roszczenia, wliczając w to winę lekarza, który, jeśli chce zwolnić się z tej odpowiedzialności musi wykazać, że działał zgodnie z zasadami wiedzy medycznej i wypełnił wszystkie swoje obowiązki należycie wobec pacjenta. Pacjent na drodze postępowania cywilnego może dochodzić odszkodowania, zadośćuczynienia i renty. Na żądanie poszkodowanego lekarz zobowiązany do naprawienia szkody winien wyłożyć sumę potrzebną na pokrycie kosztów leczenia, a w sytuacji, gdy poszkodowany pacjent stał się inwalidą na skutek źle przeprowadzonego zabiegu estetycznego, musi pokryć także kwotę potrzebną na przygotowanie do innego zawodu.

W przypadku, gdy poszkodowany stracił całkowicie lub częściowo możliwość do pracy zarobkowej albo też, gdy zwiększyły się jego potrzeby czy zmniejszyły widoki na przyszłość, ma prawo do uzyskania renty od zobowiązanego do naprawienia szkody. Sąd może również przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę pieniędzy tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę[20]. Konstrukcją zadośćuczynienia posługuje się także ustawa o Rzeczniku Praw Pacjenta[21]. Zgodnie z art. art. 4 ust. 1 ww. ustawy w razie stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych pacjenta, sąd ma prawo do przyznania pacjentowi odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub na żądania pacjenta zasądzić odpowiednią sumę na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia[22].

Jeśli chodzi o zabiegi estetyczne, które na celu mają jedynie poprawę urody nie należy zapominać o obowiązku informacyjnym. Tak jak w przypadku zabiegu leczniczego, tak i w wypadku zabiegu poprawiającego urodę niezmiernie ważne jest rzetelne i prawidłowe poinformowanie pacjenta o przebiegu zabiegu, możliwości powikłań, a co ważniejsze dokładny wywiad przeprowadzony przed zabiegiem. Lekarz ma obowiązek weryfikacji, czy osoba ubiegająca się o udzielenie takiego zabiegu może taki zabieg przyjąć, to znaczy czy nie ma wszelkich przeciwskazań, czy w związku z udzieleniem takiego zabiegu nie powstaną niepożądane skutki, a także jak to wpłynie na zdrowie psychiczne pacjenta[23]. W sytuacji, gdy lekarz nie dochowa już choćby tego obowiązku można mówić o powstaniu odpowiedzialności deliktowej, ponieważ nie zachował się on w sposób należyty i staranny i swoim zaniechaniem mógł spowodować szkodę na pacjencie. Lekarz zobowiązany jest także do wykonywania zabiegów zgodnie z zaleceniami i procedurami, wedle najbardziej aktualnej wiedzy medycznej.

Każdy zabieg estetyczny przeprowadzony wbrew tym regułom, który będzie powodował szkodę, zaowocuje powstaniem odpowiedzialności odszkodowawczej. Brak zadowalającego efektu zabiegu, na przykład zabiegu powiększania ust, kiedy usta nie mają zamierzonego efektu (zamierzonego stopnia ich wypełnienia), to ten brak nie będzie równoznaczny z błędem w sztuce lekarskiej, ponieważ lekarz nie odpowiada za rezultat swojego postępowania. Powyższa teza została potwierdzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego:

[…] przy zabiegach chirurgiczno-plastycznych nie sposób przyjmować odpowiedzialności za rezultat. Zabieg ten jest kwalifikowany jako zobowiązanie staranności, a odpowiedzialności lekarza nie powoduje fakt, iż nie osiągnięto rezultatów przyrzeczonych przez lekarza, pomimo dołożenia staranności[24].

Konkludując, lekarz jest odpowiedzialny za swoje działania w sytuacji, gdy odbiegają one on przyjętych powszechnie obowiązujących procedur medycznych zgodnych z aktualnym stanem wiedzy i nauki medycznej. Lekarz może odpowiadać na zasadzie winy w sytuacji, gdy zostaną spełnione określone przesłanki. W przypadku, gdy poszkodowany występuje z roszczeniem odszkodowawczym na podstawie zdarzenia, którym jest błąd w sztuce lekarskiej, lekarz odpowiada na zasadzie winy, którą można przypisać mu tylko w sytuacji, gdy występują elementy obiektywne i subiektywne niepoprawności postępowania. Niekiedy wykazanie błędu w sztuce lekarskiej jest trudne i skomplikowane, ale ustalenie zajścia tego błędu nie powinno się opierać tylko na subiektywnych wrażeniach poszkodowanego, ale musi wynikać z danego stanu faktycznego, który potwierdza duży stopień prawdopodobieństwa naruszenia staranności zawodowej. Ustalenie winy lekarza wymaga odwołania się do specjalistycznej wiedzy medycznej i pomocy biegłych sądowych.

Dochodzenie roszczeń z tytułu błędnie wykonanego zabiegu estetycznego nie jest łatwe, ze względu na mogące się pojawić trudności w zakresie analizy konkretnego stanu faktycznego, w tym oświadczeń pacjenta, jego zgody i okoliczności powstania szkody.

Kosmetyczka i kosmetolog, podobnie jak lekarz także odpowiadają na zasadzie winy za wyrządzone przez nich szkody w trakcie wykonywania zabiegów kosmetycznych i estetycznych. Tak więc, tak jak w przypadku lekarza, aby przypisać mu winę muszą zostać spełnione określone już przesłanki. Jeszcze raz pragnę przypomnieć, że odpowiedzialność cywilna majątkowa jest odpowiedzialnością nieograniczoną, dłużnik odpowiada całym swoim majątkiem, zarówno obecnym jak i przyszłym, a poszkodowany może dochodzić swojego roszczenia także w postępowaniu egzekucyjnym[25]. Artykuł 415 Kodeksu cywilnego stanowi, że osoba, która z własnej winy wyrządziła drugiej szkodę, jest obowiązana do jej naprawienia – jest to odpowiedzialność deliktowa, za czyn niedozwolony, który rozumiany jest jako czyn zawiniony człowieka (działanie jak i zaniechanie), ale i zdarzenia, które nie są zależne od woli człowieka. Dochodzenie roszczenia z tytułu szkody wymaga wykazania, że czyn, który tę szkodę wyrządził był zawiniony i bezprawny.    

Przypisanie winy polega zaś na postawienie danemu podmiotu zarzutu podjęcia decyzji niewłaściwej w konkretnej sytuacji[26]. Czynem bezprawnym jest jak już była o tym mowa działanie, które jest niezgodne z regułami wynikającymi z prawa i zasad współżycia społecznego, dobrymi obyczajami, ale także z zasadami wykonywania danego zawodu. Wina zachodzi w sytuacji, gdy sprawcy postawić można zarzut obiektywnej oraz subiektywnej niewłaściwości zachowania. Obiektywny element stanowi bezprawność, czyli sprzeczność działania czy zaniechania z porządkiem prawnym, zasadami współżycia społecznego i zasadami wykonywania danego zawodu. Subiektywny element zaś dotyczy stosunku woli i świadomości podmiotu do jego czynu. Subiektywny element może stanowić umyślność lub nieumyślność. Przypisać można więc winę, gdy zachodzą podstawy do negatywnej oceny tych dwóch elementów[27].Dlatego też wykonanie przez kosmetyczkę (czy też przez kosmetologa) zabiegu, w sposób który jest sprzeczny z zasadami wykonywania zawodu kosmetyczki (czy kosmetologa), a także w sposób sprzeczny z zasadami przeprowadzania danego zabiegu, rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą, jeśli powstanie szkoda.

Przykładem sprzecznie wykonanego zabiegu może być sytuacja, gdy kosmetyczka czy kosmetolog użyje nieodpowiedniego preparatu do danego zabiegu – wykonując zabieg na twarzy skóry z zastosowaniem kwasu hialuronowego, zamiast tego kwasu używa substancji, która nie powinna być wstrzykiwana w naskórek na twarzy. Innym przykładem, może być uszkodzenia ciała, ale także krzywda, jeśli ktoś odczuwa dyskomfort psychiczny po nieudanym zabiegu kosmetycznym czy estetycznym. Szkodą mogą być takie zdarzenia jak powstanie uczulenia, blizny, utrata płytki paznokcia, utrata włosów, zakażenie czy naruszenie integralności cielesnej klientki. Ważne jest ustalenie, czy dana szkoda powstała na skutek działania osoby, która danego zabiegu udzielała i pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z tym właśnie działaniem[28].

Zatem, zarówno kosmetyczka jak i kosmetolog zobowiązani są do przestrzegania prawa w powyższym zakresie, a także przestrzegania zasad wykonywania zabiegów, aby nie narazić się na odpowiedzialność odszkodowawczą za błędnie wykonany zabieg kosmetyczny i estetyczny. Niezmiernie ważne jest ustalenie, że szkoda powstała na skutek działania osoby, która udzielała zabiegu i pozostaje w adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z działaniem kosmetyczki czy kosmetologa. W praktyce oznacza to, że te działania, które są nietypowe i niemożliwe do przewidzenia, a wystąpiły jako skutek wykonania zabiegu, nie prowadzą do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej osoby udzielającej zabieg. Zachowanie sprawcy winno wykazywać się cechami zachowania sprawczego, przez zachowanie sprawcze rozumie się nie samo działanie, ale także zaniechanie. W przypadku kosmetyczek o kosmetologów działaniem sprawczym będzie przykładowo wykonanie zabiegu pomimo braku kwalifikacji zawodowych, wykształcenia i przeszkolenia. Zaniechaniem z kolei może być dopuszczenie do wykonania zabiegu osoby, która nie posiada odpowiednich kwalifikacji, mając świadomość, że może dojść do powstania szkody[29].

Odszkodowanie na celu ma przywrócenie poprzedniego stanu majątkowego osoby poszkodowanej, dlatego też kwota odszkodowania za nieudany zabieg, powinna być odpowiednia do jego kosztów. Odszkodowanie za doznaną krzywdę można dochodzić w sytuacji, gdy w wyniku nieudanego zabiegu kosmetycznego czy estetycznego, osoba poszkodowana doznała poważnego uszczerbku psychicznego – na przykład przez oszpecenie twarzy nie chce uczestniczyć w życiu towarzyskim, nie jest w stanie chodzić do pracy.

Natomiast, jeśli chodzi o odpowiedzialność za powierzenie czynności, to wyraźnie wskazał to w wyroku Sąd Apelacyjny w Szczecinie z dnia 1 sierpnia 2019 roku (sygn. akt I ACa 813/18[30]):

[…] Skuteczne powierzenie czynności osobie trzeciej, które na podstawie art. 429 k.c. zwalnia od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez przedsiębiorstwo trudniące się zawodowo wykonywaniem danych czynności, nie wyklucza odpowiedzialności powierzającego za szkodę wyrządzoną jego własnym bezprawnym i zawinionym zaniedbaniem. Wyłączenie odpowiedzialności z tytułu winy w wyborze nie zamyka drogi do odpowiedzialności powierzającego, gdy możliwe jest przypisanie mu czynu z art. 415 k.c. Tym samum zastosowanie art. 429 k.c. jest wyłączone jedynie w tej sytuacji, gdy zachowanie sprawcze może być przypisane samemu powierzającemu[31].

Chciałabym także przedstawić tematykę szkody przez pryzmat zabiegów estetycznych. Przykładem szkody majątkowej i niemajątkowej może być sytuacja, w której osoba korzystająca z usług kosmetologicznych w salonie po błędnie przeprowadzonym zabiegu doznała poparzenia skóry twarzy, ale także innych objawów zdrowotnych, a przez oszpecenie twarzy zaczynają pojawiać się problemy natury psychicznej, w takim stopniu, że nie może wykonywać pracy zarobkowej, która była jedynym źródłem dochodu. W tym przypadku szkodą będzie nie tylko oszpecenie twarzy przez poparzenie, poniesione koszty leczenia związane z poparzeniem, ale także krzywda, którą doznała ta osoba, ponieważ boi się wychodzić z domu, a co za tym idzie nie jest zdolna do zarobkowania, funkcjonowania w społeczności. Szkoda nie będzie obejmowała jedynie poparzenia twarzy, czy zwrotu kosztów leczenia, ale także następstwa związku przyczynowo-skutkowego związanego ze zdarzeniem, czyli możliwość utraty pracy. Oczywiście po stronie poszkodowanego spoczywa ciężar udowodnienia, że to udzielona mu usługa jest źródłem potencjalnych negatywnych skutków i efektów ubocznych.

W przypadku krzywdy, poszkodowany może wystąpić do sądu o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Kwestię zadośćuczynienia reguluje art. 445 Kodeksu cywilnego, jednak trzeba w tym miejscu zastrzec, że to zadośćuczynienie przysługuje tylko wtedy, kiedy jest wyraźnie wskazane w ustawie[32]. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi (sygn. akt I ACa 486/13[33]):

Odczucia emocjonalne poszkodowanego należą do istoty szkody niemajątkowej i są konsekwencją – skutkiem określonego zachowania osoby odpowiedzialnej, czyli zdarzenia zewnętrzne wywierają wpływ na przeżycia wewnętrzne. Rolą oraz istotą związku przyczynowego jako przesłanki roszczenia o zadośćuczynienie jest ocena, czy doznana szkoda niemajątkowa może być normalnym skutkiem zdarzenia szkodzącego, a więc ustalenie czy określone zdarzenie mogło wywołać następstwa w postaci cierpienia psychicznego[34].

Dlatego też, bardzo trudnym okazać się może podważenie roszczenia o zadośćuczynienie w przypadku oszpecenia twarzy, ponieważ może to faktycznie wpływać na odczucia emocjonalne poszkodowanego, a negowanie stanowiska osoby poszkodowanej przed sądem podkreśla jedynie brak profesjonalnego podejścia osoby, która udzielała zabiegu skutkującego oszpeceniem. Osoby udzielające zabiegów kosmetycznych i estetycznych, oprócz przykładania wagi do poprawności przeprowadzanych zabiegów, powinny także pamiętać o względach prawnych. To znaczy, że powinny także przestrzegać wszelkich procedur przewidzianych prawem, przykładowo procedury związane z RODO[35], czy też procedur sanitarno-higienicznych. Brak przestrzegania tych procedur może objawiać się poprzez, na przykład, udostępnianie danych osobowych, czy danych z kart pacjenta, klienta, a jeśli chodzi o procedury sanitarno-higieniczne można podać brak odpowiedniej sterylizacji urządzeń, brak zapewnienia sanitarnych warunków stanowiska pracy.

W orzeczeniach dotyczących spraw z zakresu usług medycyny estetycznej bardzo często przewija się kwestia dóbr osobistych i ustalenie zadośćuczynienia. W trakcie wykonywania zabiegów kosmetycznych może dojść także do powstania szkody na osobie. Jak już zostało to omówione, szkoda na osobie może polegać na wywołaniu rozstroju zdrowia, naruszeniu czy uszkodzeniu ciała, a niekiedy także na naruszeniu dóbr osobistych. Szkoda na osobie jest bardzo poważną szkodą, ponieważ oprócz odpowiedzialności cywilnej, można pociągnąć sprawcę do odpowiedzialności karnej. W tym miejscu należy podkreślić, iż choć osoba poszkodowana w wyniku nieudanego zabiegu kosmetycznego czy estetycznego wniesie jedynie pozew, nic nie stoi na przeszkodzie, aby równolegle została wszczęta sprawa karna przez prokuratora, bowiem zgodnie z art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego, prokurator ma prawo żądać wszczęcia postępowania cywilnego, jak i wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu, jeśli według oceny prokuratora wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego[36].

Pojęcie szkody na osobie, którą reguluje art. 444 Kodeksu cywilnego, podobnie jak szkoda czy wina nie jest zdefiniowana w ustawie, jednak pojęcie to zostało ukształtowane przez doktrynę i piśmiennictwo. Uszkodzeniem ciała jest więc zerwanie ciągłości lub jednolitości komórki, tkanki czy organu organizmu danego podmiotu. Z kolei rozstrój zdrowia jest naruszeniem normalnego funkcjonowania organizmu, wywołanie dysfunkcjonalności organizmu w pewnym zakresie[37]. Zgodnie z tym co już było wcześniej omówione, szkoda to nie tylko straty jakie poniósł poszkodowany, ale także utracone korzyści. Wracając do przywołanego już przykładu, wskutek oszpecenia twarzy poszkodowana nie wykonuje swoich zawodowych obowiązków, tak więc nie zarobkuje, czyli ponosi ona negatywne, ujemne skutki związane z zabiegiem. Dlatego też szkoda nie musi opierać się jedynie jak już było to mówione na oszpeceniu i na krzywdzie, ale także na utraconych korzyściach, których poszkodowana by nie straciła, gdyby nie szkoda, która powstała po udzielonym zabiegu. Jednak utracone korzyści rozpatrywane są hipotetycznie i strona powołująca się na nie musi dokładnie wykazać na ich wysokie prawdopodobieństwo[38].

Innym przykładem szkody wywołanej przez udzielony zabieg estetyczny jest sprawa klientki (dalej powódki), która skorzystała z zabiegu mikrodermabrazji diamentowej wraz z aplikacją kwasu mlekowego, a w wyniku tego zabiegu doznała ona poparzenia skóry oraz wtórnej infekcji bakteryjnej, których aktywne objawy pozostawały nasilone przez okres 7 dni[39]. Powódka na skutek niezgodnego ze sztuką sposobu wykonywania ww. zabiegów doznała szeregu dotkliwych następstw, które uniemożliwiały normalne funkcjonowanie. Zabieg ten został wykonany bez uprzedniego poinformowania o możliwych skutkach, osoba udzielająca zabiegu nie sprawdziła także stanu skóry powódki i tego czy rodzaj skóry nadaje się do wykonania takiego zabiegu. W trakcie zabiegu doszło do krwawienia co stanowi bezwzględne przeciwskazanie do wykonywania dalszego zabiegu, to jest peelingu z użyciem kwasu mlekowego, którego to nie można nakładać na skórę podrażnioną czy uszkodzoną. Przedstawione nieprawidłowości doprowadziły do chemicznego poparzenia skóry, a także wtórnej infekcji bakteryjnej, których aktywne objawy pozostawały nasilone przez 7 dni.

Podsumowując, odpowiedzialność kosmetyczki i kosmetologa na zasadzie winy powstaje już w momencie, kiedy te osoby nie są uprawnione do wykonywania tych zawodów. Podobnie jak lekarze, są one zobowiązane do przestrzegania zasad należytej staranności i dbałości o to, aby każdy przeprowadzony przez nie zabieg był wykonany zgodnie z procedurami oraz aktualną wiedzą. Tak samo jak w przypadku błędu w sztuce lekarskiej, należy wykazać adekwatność związku przyczynowo-skutkowego i wykazać zawinienie czynu, czyli nieprawidłowość przeprowadzonego zabiegu.

Autorka: Agnieszka Rutkowska


[1] E. Sobol. Słownik Języka Polskiego. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN S.A.;1996.

[2] Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 711 z późn. zm.).

[3] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 marca 2019 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (Dz.U. z 2019 r., poz. 595).

[4] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 lutego 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań sanitarnych, jakim powinny odpowiadać zakłady fryzjerskie, kosmetyczne, tatuażu i odnowy biologicznej (tj. Dz.U. 2004 nr 31 poz. 273), Baza Internetowy System Aktów Prawnych – ISAP.

[5] https://www.gov.pl/web/psse-otwock/projekt-rozporzadzenia-ministra-zdrowia-w-sprawie-szczegolowych-wymagan-sanitarno-higienicznych-przy-swiadczeniu-uslug-fryzjerskich-kosmetycznych-tatuazu-i-odnowy-biologicznej

[6] M. Nestorowicz, Prawo medyczne, Toruń 2010, str. 68.

[7] M.D. Głowacka, E. Mojs, Prawo i psychologia w ochronie zdrowia, Warszawa, 2012, str. 52.

[8] Wyrok SO w Poznaniu z 31.01.2020 r., XIV C 428/19, LEX nr 2797403.

[9] Wyrok SA w Lublinie z 5.02.2020 r., I ACa 749/18, LEX nr 2825654.

[10] C. Lendzion, Odpowiedzialność odszkodowawcza osób wykonujących usługi kosmetyczne i fryzjerskie, Llegal Charlotta Lendzion, Gdańsk 2020 r. str. 102.

[11] M.D. Głowacka, E. Mojs, Prawo i psychologia w ochronie zdrowia, Warszawa, 2012, str. 54-55.

[12] Wyrok SA w Krakowie z 10.06.2019 r., I ACa 449/18, LEX nr 2852384.

[13] M. Wałachowska, Uwaga 6 do art. 444 k.c. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz T. 3, Zobowiązania, red. M. Fras, red. M. Habdas, Warszawa 2018; A. Rzetecka-Gil, Uwaga 4 do art. 444 k.c. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania – część ogólna, LEX komentarz praktyczny; J. Gutowski, G. Bieniek, Uwaga 3 do art. 444 k.c. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, T. 3, red. J. Gutowski, Warszawa 2018.

[14] Wyrok SA w Katowicach z 8.11.2019 r., I ACa 199/19, LEX nr 3054633.

[15] M. Sadowska, Zapobieganie błędom medycznym w praktyce, Warszawa 2019, str. 228-229.

[16] Wyrok SA w Szczecinie z 25.11.2019 r., I ACa 197/18, LEX nr 2877562.

[17] Wyrok SA w Gdańsku z 9.06.2020 r., V ACa 89/20, LEX nr 3052839.

[18] Wyrok SA w Łodzi z 2.10.2014 r., I ACa 625/14, LEX nr 1544888.

[19] Wyrok SA w Lublinie z 5.02.2020 r., I ACa 749/18, LEX nr 2825654.

[20] Artykuł opublikowany dzięki uprzejmości dwumiesięcznika www.aesthetica.com.pl

[21] Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzecznik Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 849 z późn. zm.).

[22] Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzecznik Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 849 z późn. zm.), art. 4 ust. 1 i 2.

[23] Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (D z.U. z 2020 r., poz. 514) i Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 2020 r., poz. 849).

[24] Wyrok SN z 10.01.2000 r., III CKN 1008/98, LEX nr 51352.

[25] M.D. Głowacka, E. Mojs, Prawo i psychologia w ochronie zdrowia, Warszawa, 2012, str. 52.

[26] C. Lendzion, Odpowiedzialność odszkodowawcza osób wykonujących usługi kosmetyczne i fryzjerskie, Llegal Charlotta Lendzion, Gdańsk 2020 r. str. 79.

[27] Wyrok SA w Warszawie z 5.09.2019 r., V ACa 450/19, LEX nr 2978510.

[28] Wyrok SA w Poznaniu z 14.07.2017 r., I ACa 156/17, LEX nr 2661533.

[29] C. Lendzion, Odpowiedzialność odszkodowawcza osób wykonujących usługi kosmetyczne i fryzjerskie, Llegal Charlotta Lendzion, Gdańsk 2020 r. str. 79.

[30] Wyrok SA w Szczecinie z 1.08.2019 r., I ACa 813/18, LEX nr 2719381.

[31] Wyrok SA w Szczecinie z 1.08.2019 r., I ACa 813/18, LEX nr 2719381.

[32] C. Lendzion, Odpowiedzialność odszkodowawcza osób wykonujących usługi kosmetyczne i fryzjerskie, Llegal Charlotta Lendzion, Gdańsk 2020 r. str. 54-56.

[33] Wyrok SA w Łodzi z 9.10.2013 r., I ACa 486/13, LEX nr 1394232.

[34] Wyrok SA w Łodzi z 9.10.2013 r., I ACa 486/13, LEX nr 1394232.

[35] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. U. UE. L. z 2016 r. Nr 119, str. 1 z późn. zm.).

[36] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 z późn. zm.).

[37] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz. Art. 353-626. Wyd. 2, Warszawa 2019/ Art. 444 KC T. II red. M. Gutowski 2019, wyd. 2/ Mularski.

[38] C. Lendzion, Odpowiedzialność odszkodowawcza osób wykonujących usługi kosmetyczne i fryzjerskie, Llegal Charlotta Lendzion, Gdańsk 2020 r. str. 59-60.

[39] Wyrok Sądu Rejonowego w Gdyni – I Wydział Cywilny z dnia 28 czerwca 2019 r., sygn. I C 377/18.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *